بحران برق و آب در اقتصادهای دولتی: درس‌هایی از بلوک شرق

اتحاد جماهیر شوروی: ساختار ناکارآمد و خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده

در دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰، شوروی با وجود در اختیار داشتن منابع عظیم انرژی، به‌ویژه نفت و گاز، در تأمین پایدار برق برای جمعیت شهری و صنعتی خود ناکام بود. دلیل این ناکامی، ساختار بوروکراتیک شرکت‌های دولتی بود که فاقد انگیزه‌های بهره‌وری بودند. بسیاری از نیروگاه‌ها با راندمان پایین و تجهیزات فرسوده فعالیت می‌کردند.

از اواخر دهه ۱۹۷۰، خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده به بخشی عادی از زندگی شهری در بسیاری از مناطق شوروی تبدیل شد. نواحی غیرصنعتی، به‌ویژه در مناطق قفقاز و آسیای میانه، بیشتر از سایر مناطق تحت تأثیر قرار می‌گرفتند.

کوبا: خاموشی‌های ۱۲ ساعته و بحران آب

در دهه ۱۹۹۰، پس از فروپاشی شوروی، کوبا وارد دوره‌ای موسوم به «دوره ویژه» شد. در این دوران، تأمین سوخت برای نیروگاه‌ها دچار بحران شد و شهروندان کوبایی مجبور به تحمل خاموشی‌های گاه ۱۲ ساعته بودند.

در کنار بحران برق، بحران آب نیز زندگی شهری در کوبا را با مشکل مواجه کرده است. در بسیاری از مناطق هاوانا، آب تنها چند ساعت در روز در دسترس بود. دولت از «برنامه‌ریزی مصرف» و «همبستگی انقلابی» سخن می‌گفت، اما شهروندان با سطل‌های آب صف می‌کشیدند.

کره شمالی: الگوی تمام‌عیار شکست خدمات حیاتی

در کره شمالی، حتی پایتخت یعنی پیونگ‌یانگ نیز از برق پایدار بهره‌مند نیست. تصاویر ماهواره‌ای که در شب از شبه‌جزیره کره گرفته شده‌اند، تضاد خیره‌کننده‌ای میان روشنایی کره جنوبی و تاریکی مطلق کره شمالی را به‌خوبی نشان می‌دهند.

«در کره شمالی، برق نه یک حق عمومی، بلکه یک امتیاز سیاسی است که تنها به وفاداران داده می‌شود.»

بیشتر شهرهای کره شمالی فاقد سیستم توزیع آب پایدار هستند. قطع گسترده برق موجب می‌شود که پمپ‌های آبرسانی از کار بیفتند. در نتیجه، بسیاری از خانه‌ها با سطل از چاه یا رودخانه آب تهیه می‌کنند.

ریشه‌های ساختاری کمبودها

دلایل کمبود برق و آب در نظام‌های کمونیستی را می‌توان در سه محور اصلی بررسی کرد:

• فقدان مکانیسم بازار: در نبود مکانیسم بازار، هیچ سازوکاری برای سنجش کارایی، کاهش تلفات، یا تشویق به صرفه‌جویی وجود ندارد. به تعبیر لودویگ فون میزس:

  «سوسیالیسم بدون قیمت، مانند مهندسی بدون متر است.»

• تمرکز بر صنایع سنگین و نظامی: به دلیل تمرکز بر صنایع سنگین و نظامی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های غیرنظامی، مانند نیروگاه‌ها و شبکه‌های آبرسانی، به تعویق افتاد یا به‌شدت ناکافی بود. در بسیاری از کشورها، بخش عمده‌ای از تجهیزات تا دهه‌ها پس از نصب اولیه بدون تعمیر اساسی باقی مانده‌اند.
• انزوای فناورانه: کشورهای کمونیستی به‌ویژه پس از دهه ۱۹۷۰، از دستیابی به فناوری‌های نوین در زمینه انرژی تجدیدپذیر، تصفیه آب، و شبکه‌های هوشمند برق بازماندند. انزوای فناورانه و اولویت‌های ایدئولوژیک مانع از جذب سرمایه‌گذاری خارجی و دانش فنی شد.

پیامدهای اجتماعی و روانی

تداوم کمبود برق و آب، نه تنها سطح زندگی را کاهش می‌دهد، بلکه موجب نارضایتی عمومی، کاهش سرمایه اجتماعی و گسترش اقتصاد سیاه می‌شود. در کوبا، «ژنراتورهای خانگی» به کالای قاچاق تبدیل شد. در شوروی، خرید و فروش غیررسمی موتورهای دیزل در روستاها رایج بود. در کره شمالی، مردم در بازارهای زیرزمینی از چینی‌ها باتری و دینام می‌خرند تا بتوانند چند ساعت در شب چراغی روشن کنند.

«هرگاه نظامی نتواند نیازهای ابتدایی زیست را تأمین کند، حتی اگر مشروعیت ایدئولوژیک داشته باشد، کارکرد خود را از دست می‌دهد.»

کمبود آب و برق در کشورهای کمونیستی نه پدیده‌ای گذرا، بلکه ناشی از نقص ذاتی در ساختار اقتصادی و سیاسی این نظام‌هاست. توزیع متمرکز، فقدان انگیزه‌های رقابتی، و ناتوانی در سازگاری با فناوری، همگی به بحرانی پایدار انجامیده‌اند.