چالش‌های آمار گردشگری ایران: سهم بالای سفر زمینی و ابهامات داده‌ای

روند گردشگری ورودی در ایران: مقایسه سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۴۰۳

مرکز آمار ایران گزارش‌هایی را منتشر کرده که نشان‌دهنده تغییرات قابل توجه در سهم ورودی گردشگران از مسیرهای مختلف است. این آمارها، تصویری از وضعیت گردشگری کشور در سال‌های اخیر ارائه می‌دهند:

• سال ۱۳۹۶: از مجموع ۵,۱۱۳,۵۲۴ گردشگر ورودی، ۶۹ درصد از راه زمینی، ۳۰ درصد از راه هوایی و کمتر از ۱ درصد از راه دریایی وارد کشور شدند.
• سال ۱۳۹۷: تعداد کل گردشگران ورودی به ۷,۸۰۴,۱۱۳ نفر رسید. سهم زمینی‌ها به حدود ۸۰ درصد افزایش یافت، در حالی که سهم هوایی‌ها حدود ۲۰ درصد و دریایی‌ها کمتر از ۱ درصد بود.
• سال ۱۳۹۸ (اوج گردشگری): با ورود ۸,۸۳۲,۰۵۰ گردشگر، سهم سفر زمینی به بیش از ۸۳ درصد رسید و سهم هوایی حدود ۱۷ درصد بود.
• سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ (دوران پاندمی و پس از آن): تعداد گردشگران ورودی به ترتیب به ۶۳۹,۵۸۴ نفر (۱۳۹۹)، ۱,۷۸۳,۵۴۴ نفر (۱۴۰۰)، ۴,۲۳۰,۵۶۸ نفر (۱۴۰۱) و ۶,۳۸۲,۷۵۵ نفر (۱۴۰۲) رسید.
• سال ۱۴۰۳: از ۷,۳۹۹,۵۰۳ گردشگر ورودی، بیش از ۷۵ درصد از راه زمینی، حدود ۲۴ درصد از مسیر هوایی و کمتر از ۱ درصد از راه دریایی وارد شدند.

این آمارها نشان می‌دهند که سهم گردشگری هوایی در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۶، ۶ درصد کاهش یافته است.

مقایسه با ترکیه: رشد چشمگیر توریسم هوایی

در حالی که سهم گردشگری هوایی در ایران کاهش یافته، ترکیه، کشور همسایه، شاهد رشد قابل توجهی در این بخش بوده است:

• سال ۲۰۱۷: از ۳۷.۹ میلیون گردشگر ورودی ترکیه، بیش از ۸۱.۵ درصد از طریق هواپیما وارد شدند.
• سال ۲۰۲۴: تعداد گردشگران ورودی ترکیه به ۵۲.۶ میلیون نفر رسید و سهم بخش هوایی به ۹۶.۳۴ درصد افزایش یافت.

این رشد در ترکیه به دلیل کمپین‌های جهانی مانند «Go Turkey»، ارتقاء امنیت فرودگاه‌ها، افتتاح فرودگاه‌های جدید و امضای قراردادهای بین‌المللی بوده است.

چالش‌های آمار گردشگری ایران: ابهامات و دلایل

کارشناسان حوزه گردشگری به دلایل متعددی برای سهم اندک بخش هوایی و ابهامات در آمار ورودی ایران اشاره می‌کنند:

گنجاندن مهاجران کاری در آمار گردشگران

ولی‌الله تیموری، معاون اسبق گردشگری وزارت میراث فرهنگی، بیان می‌کند که مهاجران افغانستانی و سایر افراد جویای کار که از مسیرهای زمینی وارد ایران می‌شوند، در زمره توریست‌های ورودی گنجانده شده‌اند. این موضوع باعث افزایش آمار کلی گردشگری ورودی می‌شود، اما چون این گروه عمدتاً برای کار و به شکل زمینی مراجعه می‌کنند، تغییر محسوسی در تعداد سفرهای هوایی ایجاد نشده است.

همچنین، بخش عمده‌ای از گردشگران ورودی به ایران را توریست‌های عراقی تشکیل می‌دهند که به دلیل جذابیت و هزینه کمتر، معمولاً گزینه سفر زمینی را انتخاب می‌کنند.

عدم شفافیت در شیوه جمع‌آوری داده‌ها

اشکان بروج، فعال حوزه توریسم، معتقد است که آمار جدید گردشگران ورودی ایران فاقد شفافیت اساسی است. او می‌گوید: «ما هنوز نمی‌دانیم آمارهایی که درباره تعداد گردشگران منتشر می‌شوند دقیقاً از طریق چه سازوکار یا مکانیزمی به دست می‌آیند، اینکه این آمار بر اساس چه روش جمع‌آوری شده‌اند، و چه کسی صحت آنها را تأیید می‌کند. این موضوع، اساسی‌ترین پیش‌نیاز هرگونه تحلیل آماری را زیر سوال می‌برد.»

بروج همچنین به عدم تفکیک میان «توریست» و «بازدیدکننده» اشاره می‌کند. طبق معیارهای بین‌المللی، افرادی که صرفاً برای کار، عبور موقت یا حضور نظامی وارد کشوری می‌شوند، در آمار گردشگران به حساب نمی‌آیند، اما در ایران این مرزها مشخص نیست.

تردید در صحت آمار و شواهد میدانی

افزایش ناگهانی آمار اعلامی در برخی سال‌ها، مانند دوره پسابرجام که تعداد گردشگران به ۷ میلیون نفر رسید، با شواهد میدانی فعالان حوزه گردشگری همخوانی ندارد. راهنماها، آژانس‌داران و اقامتگاه‌داران در آن زمان حضور گسترده توریست خارجی را تأیید نکرده‌اند.

این مسائل منجر به سه چالش اصلی در آمار گردشگری ایران شده است:

• اصالت داده‌ها: محل تردید جدی است.
• عدم تفکیک صحیح: میان انواع ورود، باعث گمراهی در تحلیل‌ها می‌شود.
• تحلیل‌های فاقد پشتوانه: تحلیل‌هایی که بر پایه این داده‌های مخدوش انجام می‌شوند، قابل اعتماد نیستند.

کارشناسان تأکید می‌کنند که تا زمانی که داده‌های رسمی مبتنی بر تعاریف پذیرفته‌شده جهانی و با تفکیک دقیق در دسترس نباشد، نمی‌توان به این آمارها استناد کرد یا بر پایه آنها برنامه‌ریزی علمی و سیاست‌گذاری دقیق انجام داد.