آتش‌فشان‌های زیرآبی: هشدارهای جدید و پیامدهای پنهان در اعماق اقیانوس

آتش‌فشان‌های پنهان در اعماق

تصور عمومی از آتش‌فشان‌ها، کوه‌های عظیم خشکی مانند وزوو یا اتنا است، اما کارشناسان تخمین می‌زنند که حدود دو سوم آتش‌فشان‌های زمین در زیر آب قرار دارند. این آتش‌فشان‌ها، که گاهی هزاران متر زیر سطح دریا واقع شده‌اند، نه تنها می‌توانند زیستگاه گونه‌های ناشناخته باشند، بلکه پس از فوران قادر به ایجاد جزایر جدید نیز هستند.

آتش‌فشان‌های زیرآبی، مشابه همتایان خشکی خود، پتانسیل ایجاد زمین‌لرزه و سونامی را دارند. نمونه بارز آن، فوران آتش‌فشان هونگا تونگا هونگا هاآپای در تونگا در سال ۲۰۲۲ بود که سونامی گسترده‌ای در اقیانوس آرام ایجاد کرد و امواج آن به سواحل دوردست استرالیا، نیوزیلند، ژاپن و قاره آمریکا رسید. این حادثه منجر به از دست رفتن جان سه نفر و قطع ارتباط اینترنتی تونگا به مدت پنج هفته شد.

مکان‌یابی آتش‌فشان‌های زیرآبی

آتش‌فشان‌های زیرآبی عمدتاً در مناطقی شکل می‌گیرند که صفحه‌های بزرگ تکتونیکی پوسته زمین از هم دور می‌شوند یا روی هم می‌لغزند. این حرکت به ماگما اجازه می‌دهد تا از عمق پوسته زمین به سطح نزدیک شود. از آنجا که این صفحه‌های تکتونیکی سراسر کره زمین را پوشانده‌اند، آتش‌فشان‌های زیرآبی را می‌توان تقریباً در همه جای دنیا، از اقیانوس‌های اطلس و آرام گرفته تا دریای مدیترانه، یافت.

گاهی نیز فواره‌های داغ از میانه صفحه‌های تکتونیکی به سمت بالا می‌آیند و باعث شکل‌گیری آتش‌فشان‌ها می‌شوند.

تفاوت فوران‌های زیرآبی و خشکی

دکتر ایزوبل یئو، آتش‌فشان‌شناس دریایی از مرکز ملی اقیانوس‌نگاری بریتانیا، توضیح می‌دهد که واکنش ماگما با آب، فوران آتش‌فشان‌های اقیانوسی را از فوران‌های خشکی متمایز می‌کند. در آتش‌فشان‌های کم‌عمق (چند صد متر زیر آب)، آب به سرعت به بخار تبدیل شده و واکنش انفجاری ایجاد می‌کند. اما در آب‌های عمیق‌تر، به دلیل فشار بالای آب، واکنش انفجاری رخ نمی‌دهد و ماگما به سرعت سرد می‌شود.

میزان گاز موجود در ماگما نیز بر شدت فوران تأثیرگذار است؛ هرچه گاز بیشتری در ماگما باشد، فوران انفجاری‌تر خواهد بود.

فراوانی و پایش آتش‌فشان‌های زیرآبی

تعیین تعداد دقیق آتش‌فشان‌های زیرآبی و دفعات فوران آن‌ها دشوار است، زیرا بیشترشان به ندرت پایش می‌شوند. کارشناسان تخمین می‌زنند که هزاران تا حتی یک میلیون آتش‌فشان زیرآبی در سراسر جهان وجود دارد و بسیاری معتقدند تعداد فوران‌های زیرآبی از فوران‌های خشکی بیشتر است. این نتیجه‌گیری بر پایه محاسبات پیچیده و این واقعیت است که نزدیک به ۷۰ درصد سطح زمین را آب پوشانده است.

پایش این آتش‌فشان‌ها به دلیل هزینه‌های بالا، نیاز به فناوری‌های پیشرفته، زیردریایی و کشتی، و دشواری‌های محیط دورافتاده، بسیار پیچیده است.

جزایر آتش‌فشانی و اهمیت زیست‌محیطی

بسیاری از جزایر جهان، از جمله هاوایی و سانتورینی یونان، در اثر فعالیت‌های آتش‌فشانی زیرآبی شکل گرفته‌اند. این آتش‌فشان‌ها مرتباً خشکی‌های تازه‌ای ایجاد می‌کنند، مانند جزیره‌ای که در سال ۲۰۲۳ در نزدیکی سواحل ایووتو ژاپن به وجود آمد. با این حال، این جزایر جدید ممکن است دچار فرسایش شده و دوباره به زیر آب بروند.

پروفسور دِب کلی، زمین‌شناس دریایی دانشگاه واشنگتن، تأکید می‌کند که پایش آتش‌فشان‌های زیرآبی برای شناخت بهتر زیست‌بوم دریایی نیز حیاتی است. او این آتش‌فشان‌ها را «واحه‌هایی در کف دریا» توصیف می‌کند که زیستگاه مجموعه‌های خارق‌العاده‌ای از جانداران هستند. شناخت این محیط‌ها به تصمیم‌گیری‌های مهمی مانند استخراج معدن در اعماق دریا کمک می‌کند.

آیا جای نگرانی وجود دارد؟

دکتر یئو معتقد است که نیازی نیست بیشتر از آتش‌فشان‌های دیگر نگران آتش‌فشان‌های زیرآبی باشیم، اما تأکید می‌کند که باید همانند آتش‌فشان‌های خشکی، آن‌ها را نیز به طور مداوم پایش کرد. او اشاره می‌کند که خطرات این آتش‌فشان‌ها تنها به فوران محدود نمی‌شود؛ جدا شدن بخش‌هایی از آتش‌فشان زیر آب نیز می‌تواند باعث ایجاد سونامی شود.

دریاکوه اکسیال، آتش‌فشانی در عمق ۲۶۰۰ متری اقیانوس آرام و در فاصله ۴۸۳ کیلومتری ساحل اورگن آمریکا، یکی از مواردی است که به دقت پایش می‌شود. پروفسور کلی، که در پروژه پایش این آتش‌فشان مشارکت دارد، می‌گوید علائم گرم شدن و انبساط آن فراتر از فوران‌های قبلی است و احتمال فوران آن در سال آینده وجود دارد. با این حال، به دلیل فشار شدید آب اقیانوس، احتمالاً اثر آن در خشکی احساس نخواهد شد.

کارشناسان بر این باورند که فناوری‌های نوین در آینده به پایش بهتر سامانه‌های آتش‌فشانی زیرآبی کمک خواهند کرد و شناخت بیشتر این بخش مهم از سیاره ما ضروری است.