اینترنت طبقاتی؛ شایعه‌ای که بی‌عملی دولت را آشکار کرد

شایعه اینترنت طبقاتی و واکنش دولت

هفته گذشته، شایعه‌ای مبنی بر تصویب اینترنت طبقاتی در ایران منتشر شد. این شایعه پس از تصویب آیین‌نامه اجرایی کمیته «تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال» در شورای عالی فضای مجازی و اظهارات برخی مسئولان، از جمله امیر سیاح، سرپرست معاونت اقتصادی مرکز ملی فضای مجازی، قوت گرفت. سیاح از بازگشایی IP برخی کسب‌وکارها به عنوان نخستین اقدام این کمیته و نشانه‌ای از شروع طرح اینترنت تفکیکی برای حمایت از اقتصاد دیجیتال یاد کرد.

سخنان فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، و محمدرضا عارف نیز به این گمانه‌زنی‌ها دامن زد. مهاجرانی اظهار داشت که دولت با آزادی اینترنت موافق است، اما نمی‌توان برخی امور را معطل حل‌وفصل مسائل کلان کرد و باید امکان دسترسی آزادتر به اینترنت برای گروه‌هایی مانند خبرنگاران فراهم شود. این اظهارات، نگرانی‌هایی را در مورد تبعیض در دسترسی به اینترنت و نقض حقوق اساسی شهروندان، مطابق با اصل ۲۵ قانون اساسی، ایجاد کرد.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، اعلام کرد: «مصوبه شورای عالی فضای مجازی هیچ ارتباطی با محدودسازی اینترنت ندارد؛ این مصوبه با هدف تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال در حوزه‌های پولی‌ ـ‌ مالی، بانک، بیمه، حمل‌ونقل و… و به نفع کارآفرینی و خدمات بهتر برای مردم تدوین شده است.»

در واکنش به این گمانه‌زنی‌ها، دولت رسماً طبقاتی شدن اینترنت را تکذیب کرد. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «دسترسی به اطلاعات آزاد حق همه مردم است، نه یک طبقه خاص. دولت موظف و مصمم است اینترنت آزاد، باکیفیت و فراگیر فراهم کند.» او همچنین تاکید کرد که مصوبه اخیر شورای عالی فضای مجازی برای حمایت از اقتصاد دیجیتال بوده و با هر تصمیمی که فیلترشکن‌بازی و ناامنی دیجیتال را گسترش دهد، مخالف است. ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نیز موضع رئیس‌جمهور را تایید کرد.

سیر تاریخی فیلترینگ در ایران

نگرانی افکار عمومی در مورد اینترنت، فراتر از شایعه اخیر، به بی‌عملی دولت در آزادسازی اینترنت نیز بازمی‌گردد. تاریخچه فیلترینگ در ایران با ورود شبکه‌های اجتماعی به زندگی مردم آغاز شد:

• دولت احمدی‌نژاد: در انتخابات سال ۱۳۸۸، شبکه‌هایی مانند یوتیوب، فیس‌بوک و توییتر مسدود شدند و کاربران به استفاده از وی‌پی‌ان روی آوردند.
• دولت روحانی: با گسترش شبکه‌های اجتماعی موبایلی، با وجود وعده وزیر ارتباطات مبنی بر عدم فیلترینگ، تلگرام، کلاب‌هاوس، وی‌چت، لاین و وایبر فیلتر شدند.
• دولت رئیسی: در حوادث سال ۱۴۰۱، اینستاگرام، واتس‌اپ و حتی لینکدین فیلتر شدند و محدودیت‌ها به فروشگاه گوگل‌پلی نیز رسید. پس از پایان حوادث، تنها لینکدین آزاد شد.

این روند، دغدغه دائمی کاربران برای دور زدن محدودیت‌ها را به همراه داشته است.

وعده‌های بی‌سرانجام و واقعیت فیلترینگ

مسعود پزشکیان در دوران انتخابات ریاست جمهوری وعده صریح «ایستادگی در برابر فیلترینگ» را داد. با این حال، در طول یک سال گذشته، دولت او بیشتر به موضع‌گیری درباره رفع فیلترینگ پرداخته تا اقدام جدی. اگرچه واتس‌اپ و گوگل‌پلی رفع فیلتر شدند، اما این اقدامات انتظارات را برآورده نکرده است. شایعاتی مبنی بر رفع فیلتر تلگرام، یوتیوب و اینستاگرام تا پایان سال ۱۴۰۳ مطرح شده، اما تاکنون خبری از تحقق این وعده‌ها نیست.

با آغاز جنگ ۱۲ روزه بین ایران و اسرائیل، قطع اینترنت دوباره به عنوان گزینه اول مسئولان مطرح شد. این اقدام با هدف جلوگیری از نفوذ اسرائیل توجیه شد و در این مدت، تنها دسترسی به سایت‌های داخلی امکان‌پذیر بود. این سابقه، نگرانی کاربران را از احتمال ملی شدن اینترنت افزایش داده و این بیم وجود دارد که دولت پزشکیان نیز مسیر دولت روحانی را در پیش گیرد: مخالفت لسانی با فیلترینگ، اما بی‌عملی در عمل.

گردش مالی هنگفت فیلترشکن‌ها و آسیب‌های آن

آمار و ارقام نشان می‌دهد که سیاست فیلترینگ در ایران شکست خورده است. گردش مالی فروشندگان وی‌پی‌ان در سال ۱۴۰۲، ماهانه حدود ۱۸۰۰ میلیارد تومان برآورد شده که ۳ برابر درآمد عملیاتی مخابرات ایران است. جواد نیک‌بین، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، در آبان ۱۴۰۲ فاش کرد که نویسندگان طرح صیانت (فیلترینگ) همان‌هایی هستند که وی‌پی‌ان‌ها را نیز می‌فروشند.

ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، ضرر فیلترینگ برای ارتباطات کشور را بیش از ۵۰ همت (۵۰ هزار میلیارد تومان) اعلام کرد و افزود: «استفاده از فیلترشکن‌ها همچنین باعث شده شبکه ما یکی از شبکه‌های آلوده قلمداد شود که وقتی درخواست‌ها را به سمت سایت‌های ارایه‌دهنده سرویس ارسال می‌کنیم پاسخ دریافت نشود.»

پس از جنگ ایران و اسرائیل، سه روزنامه‌نگار (محمد مهاجری، عباس عبدی و فیاض زاهد) در نامه‌ای به پزشکیان نوشتند که طرفداران فیلترینگ در ایران به دنبال درآمد ناشی از فروش وی‌پی‌ان‌ها هستند. آن‌ها تخمین زدند که گردش مالی سالانه فروش فیلترشکن حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان است و رفع فیلتر واتس‌اپ، با کاهش ۸ تا ۱۲ درصدی مصرف فیلترشکن، زیان ۲ هزار میلیارد تومانی به فروشندگان وارد کرده است.

چالش دولت در رفع فیلترینگ

با توجه به مسیر پرپیچ‌وخم فیلترینگ، به نظر می‌رسد وعده آزادی اینترنت، که می‌توانست ساده‌ترین تعهد قابل تحقق دولت پزشکیان باشد، به دلیل بی‌عملی، شکافی بین گفته‌ها و رفتار دولت ایجاد کرده است. رئیس‌جمهور، که همزمان ریاست شورای عالی فضای مجازی را برعهده دارد، با وجود اختیارات قانونی گسترده، به جای اقدام عملی، به ابراز امیدواری بسنده کرده است.

این وضعیت، سوالی کلیدی را مطرح می‌کند: اگر دولت توانایی رفع فیلتر از شبکه‌های اجتماعی را ندارد، چگونه می‌خواهد پرونده‌های پیچیده‌تری مانند تعامل با جهان یا لغو تحریم‌ها را پیش ببرد؟ عملکرد یک‌ساله اخیر نشان داده که جامعه به جای شعار، انتظار اقدام عینی دارد و رفع فیلتر واتس‌اپ نیز نتوانسته اعتماد افکار عمومی را جلب کند. به نظر می‌رسد پزشکیان در آینده‌ای نزدیک در بزنگاه دشوارتری در خصوص فیلترینگ قرار خواهد گرفت.