نقش امام سجاد (ع) در بازسازی هویت شیعه پس از عاشورا

دشوارترین دوره امامت شیعه

سعید طاووسی مسرور درباره انتقال معارف عاشورا به نسل بعدی امامت و نقش امام سجاد (ع) در این عرصه اظهار داشت: «سخت‌ترین دوره امامت شیعه، دوره امام سجاد (ع) است.» این بیان، کاملاً دقیق است و سایر پژوهشگران نیز بر آن تأکید دارند. به عنوان مثال، مرحوم علامه جعفر مرتضی عاملی تصریح می‌کند که امام سجاد (ع) شیعه را از صفر بنا کرد و مجدداً بازسازی نمود؛ به تعبیر ایشان، ساختمانی کاملاً تخریب‌شده را از نو احیا کرد. استاد جعفریان نیز در کتاب «حیات فکری سیاسی امامان شیعه» توضیحات مشابهی ارائه داده‌اند.

فضای رعب و وحشت در جامعه

طاووسی مسرور در زمینه بحث خوف و رعب که یکی از وجوه دشواری کار امام سجاد (ع) بود، گفت: شرایط خوف و رعب شدیدی بر جامعه اسلامی در دوره یزید حاکم شده بود. روایتی از امام (ع) نقل شده که می‌فرمایند: «در حجاز ۲۰ نفر نیست که ما را دوست داشته باشد.» علت این امر، همین رعب بود؛ مردم مشکل شخصی یا قبیله‌ای با اهل‌بیت نداشتند، اما چون می‌دانستند که دوستی با اهل‌بیت هزینه‌بردار است، از حضرت فاصله می‌گرفتند. برای مثال، همه می‌گفتند کسی که با اینان همراه شود، عاقبتش همان عاقبت شهدای کربلا، بریدن دست‌ها و سرها و… خواهد بود. مردم از این فضا وحشت داشتند و تمایلی نداشتند که به عنوان دوستداران اهل‌بیت شناخته شوند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: در طول تاریخ، مصادیقی بر این وضعیت می‌توان یافت؛ فرض کنید در دوره امام کاظم (ع)، حسین بن علی حسنی مشهور به صاحب فخ زمانی که قیام خود را در مدینه علنی کرد، اهل مدینه وی را لعن کردند و او ناچار شد مدینه را ترک کند. درحالی‌که وقتی امام حسین (ع) مدینه و مکه را ترک کرد، صدایی از مخالفت برنخاست، اما اینجا، برعکس، صدای مخالفت شنیده می‌شود. این جو رعب و ترس موجب می‌شد مردم از اهل‌بیت فاصله بگیرند.

وی افزود: عده‌ای نیز از خود اهل‌بیت می‌ترسیدند. البته کسانی که اهل فساد و فحشاء بودند، طبیعتاً از اهل‌بیت فاصله می‌گرفتند، بلکه برخی از مردم که به این فضاها خو گرفته بودند، در ذهنشان این بود که اهل‌بیت از ما چه طلب می‌کنند؟ یا می‌گفتند این‌ها در اجرای شریعت سخت‌گیری می‌کنند.

طاووسی مسرور اضافه کرد: این ذهنیت در بین مردم وجود داشت و ائمه ما نیز از آن آگاه بودند. امام صادق (ع) در روایتی می‌فرمایند: «شما فکر می‌کنید دولت ما چه تفاوتی با دولت بنی‌امیه دارد؟» مردم گمان می‌کردند بنی‌امیه با وجود ظلم و ستم، از نظر دینی کاری به کارشان ندارد و هر کاری که بخواهند انجام می‌دهند و کسی متعرضشان نمی‌شود. اما اگر اهل‌بیت حاکم شوند، گمان می‌کردند باید صبح تا شب به انجام شرعیات مشغول شوند. امام صادق (ع) این ذهنیت را رد کرده و می‌فرمایند: اگر روزی ما روی کار بیاییم، دولت ما، دولت ظلم و عدوان و جور و… نخواهد بود؛ دولت ما، دولت رفق و مدارا و تقیه است.

وی افزود: بر این اساس به دلایل مختلفی مردم از اهل‌بیت فاصله می‌گرفتند. تعداد اصحاب اولیه امام (ع) که سه نفر یا شش نفر بودند و برخی از آنان انحراف اعتقادی داشتند، در مقابل تعداد بالای ۱۷۰ نفر صحابی که شیخ طوسی ذکر می‌کند (و البته همه آن‌ها شیعه نبودند، اما در حلقه شاگردان حضرت درآمدند و روایات را منتشر می‌کردند)، نشان‌دهنده زحمات فراوان امام است.

محورهای اصلی تحلیل رهبر انقلاب

این استاد دانشگاه با بیان اینکه در تحلیل‌های رهبر معظم انقلاب در مورد امام سجاد (ع)، چند محور اصلی وجود دارد، عنوان کرد:

• ترسیم فضا و شرایط: ایشان فضای رعب و وحشت و همچنین فضای فساد و غلبه فرهنگ‌های ضد اسلامی را ترسیم می‌کنند.
• اقدامات امام سجاد (ع): این محور مربوط به خودِ امام سجاد (ع) و تلاش‌های ایشان برای انتقال معارف عاشورا و اصل امامت شیعه می‌شود.
• تفکیک دوره اسارت و پس از آن: رهبری نکته جالبی را مطرح می‌کنند که امام در دوره اسارت، با قاطعیت و جسارت سخن می‌گفتند و با حاکمان جدل می‌کردند؛ مثلاً در مناظره با ابن زیاد، حضرت در پاسخ به تهدید به قتل، فرمودند: «مرگ برای ما موضوعیتی ندارد.» یا در خطبه شام، با تبدیل تهدید به فرصت، حقانیت خاندان رسالت را برای مردم شام روشن ساختند. این رفتار، ناشی از استظهار به خون جاری سیدالشهدا و رسالت ایشان برای رساندن پیام عاشورا بود.

رویکرد امام پس از اسارت

طاووسی مسرور سومین محور را دوره پس از اسارت بیان کرد و گفت: پس از پایان دوره اسارت، امام سجاد (ع) رویکردی متفاوت اتخاذ کردند. ایشان با شرکت نکردن در قیام‌ها و در صورت تندی نمایندگان حاکمان، از ایجاد درگیری‌های آشکار پرهیز می‌کردند تا بتوانند برنامه درازمدت خود را پیاده کنند. بیدار کردن جامعه‌ای که به خواب رفته، فرایندی طولانی و تدریجی است.

وی بیان داشت: در مورد انتقال معارف، معمولاً گفته می‌شود امام سجاد (ع) معارف را از طریق دعا منتقل می‌کردند، درحالی‌که این تنها یکی از ابعاد بود. ایشان با مردم سخن می‌گفتند و مسئله امامت را مطرح می‌کردند. نکته مهم این است که در آن زمان، این باور وجود نداشت که پیامبر (ص) امام بوده‌اند؛ حتی خلفای اموی خود را برتر از پیامبر می‌دانستند. امام سجاد (ع) با بیان اینکه «رسول الله امام بود» و «در قبر از امام شما نیز سوال می‌کنند»، این تفکر را اصلاح می‌کردند. انتقال معارف از طریق دیدار چهره به چهره (مانند ورود به شام)، دعا (که در آن اصول عقاید مطرح شده است) و سخنرانی، از روش‌های امام سجاد (ع) بود.

آغازگر دوره سوم امامت شیعه

این پژوهشگر تاریخ اسلام در پایان تاکید کرد: رهبری، امام سجاد (ع) را آغازگر «دوره سوم امامت شیعه» می‌دانند؛ دوره‌ای که پس از امام علی (ع) و امام حسن (ع)، فصل نوینی را گشود و پایه‌های نهضت علمی امام باقر و امام صادق (ع) را بنا نهاد. این سه امام باید در کنار هم و در یک سیر مورد بررسی قرار گیرند.