گفت‌وگوی محمود فروغی: ریشه‌های اختلاف ایران و افغانستان بر سر هیرمند و تفاوت‌های اقتصادی

روابط ایران و افغانستان: نزدیکی فرهنگی، فاصله اقتصادی

محمود فروغی با تأکید بر نزدیکی فرهنگی و شباهت‌های عمیق میان ملت‌های ایران و افغانستان، معتقد است که روابط دو کشور باید بسیار عمیق‌تر از وضعیت موجود باشد. وی تنها اختلاف مهم را مسئله تقسیم آب هیرمند می‌داند و اشاره می‌کند که در سایر نقاط مرزی، مشکلی وجود نداشته است.

تفاوت اقتصادی و تأثیر آن:

• ایران در آن دوره به دلیل درآمد بالای نفتی، از تمول و ثروت ملی قابل توجهی برخوردار بود.
• افغانستان در مقابل، با فقر شدید دست و پنجه نرم می‌کرد؛ درآمد کل صادرات این کشور در سال‌های خوب، حداکثر به ۷۰ تا ۷۵ میلیون دلار می‌رسید.
• این اختلاف سطح زندگی، عاملی برای ایجاد فاصله اجتماعی و سیاسی بین دو کشور بود.
• فروغی معتقد است فقر همسایه، آرامش شما را به خطر می‌اندازد و این قانون در روابط بین‌الملل نیز صادق است.

وی به نمونه‌ای از غرور افغان‌ها در پذیرش کمک‌های خارجی اشاره می‌کند؛ پیشنهاد کمک ۳۰ تا ۳۲ میلیون دلاری سفیر دانمارک به دولت افغانستان، تا پایان مأموریت سفیر به تصویب نرسید.

چالش دیرینه هیرمند: ریشه‌ها و تلاش‌ها

مسئله رودخانه هیرمند از همان ابتدای ورود محمود فروغی به وزارت خارجه، دغدغه اصلی او بوده و اولین گزارش وی به تهران نیز درباره همین موضوع نگاشته شده است.

ریشه‌های تاریخی اختلاف:

ریشه اختلاف به حدود سال ۱۸۵۷، زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه بازمی‌گردد. انگلیسی‌ها برای تعیین مرز بین ایران و افغانستان حکمیت کردند و سیستان را تقسیم نمودند. این تصمیم، سرچشمه تمام اختلافات بعدی شد.

ویژگی‌های رودخانه هیرمند:

• رودخانه‌ای عجیب با طولی حدود ۱۰۰۰ کیلومتر که از خاک افغانستان وارد ایران شده و دوباره به افغانستان بازمی‌گردد.
• رودخانه‌ای وحشی با نوسانات شدید آب؛ سال‌هایی با سیلاب‌های عظیم و سال‌هایی با خشکی مطلق.
• این وضعیت ناپایدار، همواره منجر به بالا گرفتن اختلافات در زمان خشکی و آسیب دیدن هر دو طرف در زمان سیلاب می‌شد.

سابقه حکمیت و میانجی‌گری:

مسئله هیرمند بارها موضوع حکمیت و میانجی‌گری بوده است:

• آخرین حکمیت بزرگ توسط ماک‌ماهون در سال ۱۹۰۲ انجام شد.
• در سال ۱۹۴۸، خشکسالی شدید دوباره اختلافات را بالا برد و منجر به احضار سفرا شد.
• دیدار اعلیحضرت با نوراحمد اعتمادی (صدراعظم یا وزیر مختار افغانستان) در آن زمان، مقدمه‌ای برای تشکیل هیئتی در سال ۱۹۵۱ شد.

هیئت سال ۱۹۵۱:

دلایل رد گزارش:

• در ایران، فضای سیاسی به گونه‌ای بود که هرگونه پذیرش سهم آب، به اتهام خیانت منجر می‌شد.
• ایران فاقد متخصصان واقعی و باتجربه در زمینه رود هیرمند بود.
• در مقابل، افغانستان دارای متخصصان باتجربه‌ای چون سردار محمد نعیم (وزیر خارجه و پسرعموی پادشاه) و مهندس رضا (وزیر زراعت و آبیاری، تحصیل‌کرده MIT) بود.

محمود فروغی تأکید می‌کند که حتی برخی کارشناسان ایرانی اطلاعات درستی از محدوده رودخانه نداشتند و علائم نشان‌داده‌شده توسط آن‌ها، در خاک افغانستان قرار داشت.