نقد و بررسی فیلم «پیرپسر»: از بینامتنیت تا روانکاوی و اخلاق باور

تحلیل عمیق «پیرپسر»: از بینامتنیت تا روانکاوی و اخلاق باور

فیلم «پیرپسر» که اخیراً فضای دوقطبی در سینمای ایران ایجاد کرده، در نشستی تخصصی در «خانه خرد و خیال» مورد نقد و بررسی قرار گرفت. در این نشست، مهدی رضایی، منتقد سینما، و سبحان هوشیار، مدیر مسئول خانه خرد و خیال، به ابعاد مختلف این اثر سینمایی پرداختند و آن را از منظر بینامتنیت، روانکاوی فرویدی و اخلاق باور تحلیل کردند.

بینامتنیت: جهانی چندلایه در «پیرپسر»

مهدی رضایی در ابتدای سخنان خود به مفهوم «بینامتنیت» اشاره کرد؛ نظریه‌ای که توسط ژولیا کریستوا مطرح شده و ریشه در مفهوم چندصدایی میخائیل باختین دارد. به گفته رضایی، هیچ متنی به تنهایی قابل فهم نیست و همواره در تعامل با متون دیگر معنا می‌یابد. این مفهوم فراتر از ادبیات بوده و شامل فیلم، عکس، موسیقی و نقاشی نیز می‌شود.

• تکامل بینامتنیت در سینما: روابط بینامتنی در سینما از دهه ۱۹۵۰ شکل گرفت و در «سینمای موج نو» فرانسه، به ویژه توسط فیلم‌سازانی چون ژان-لوک گدار و فرانسوا تروفو، اهمیت فزاینده‌ای یافت. این کارگردانان با ارجاعات ساختارمند به آثار دیگر، پیوند عمیقی میان سینما و ادبیات برقرار کردند.
• انواع بینامتنیت: کریستوا بینامتنیت را به دو دسته آشکار (مانند ارجاعات در تیتراژ) و پنهان (نیازمند دانش قبلی مخاطب) تقسیم می‌کند.
• گسترش مفهوم: سینمای هنری با آثاری چون فون تریه و انیمیشن «دوستدار تو: ونگوگ» این مفهوم را گسترش داد. «پیرپسر» نیز با بهره‌گیری از منابع متنوع هنری و ادبی، جهانی چندلایه خلق کرده است.

روانکاوی و مسئله «پدرکشی» در «پیرپسر»

رضایی در ادامه به یکی از مهم‌ترین موضوعات فیلم، یعنی «پدر» و «پدرکشی»، پرداخت. او تاکید کرد که این فیلم رابطه عمیقی با متون روانکاوانه، به ویژه نظریات زیگموند فروید، برقرار می‌کند.

«پیرپسر» رابطه عمیقی با متون روانکاوانه، به ویژه نظریات فروید، برقرار می‌کند. در تیتراژ فیلم، مقاله‌ای درباره «پدرکشی» ذکر شده که این موضوع را در رمان‌ها و زندگی نویسنده تحلیل کرده است.

• عقده ادیپ: فروید برای بیان مفاهیم روانکاوانه از نمایشنامه‌ها بهره می‌گرفت، از جمله ایده عقده ادیپ که تعارض کودک با پدر را نشان می‌دهد. در «پیرپسر»، دو برادر در تعارض با پدر خود هستند و تمایل به کشتن او دارند، که بازتابی از این نظریه است.
• توتم و تابو: اشاره به مقاله فروید درباره «توتم و تابو» که داستان پدر مقتدر و تعارض پسران را شرح می‌دهد، نیز در فیلم مشهود است.
• پدرسالاری: فیلم به ساختار پدرسالار جامعه می‌پردازد که در سینمای امروز ایران پررنگ‌تر شده و مشکلاتی به ویژه برای زنان ایجاد کرده است.

«پیرپسر» و اخلاق باور

سبحان هوشیار، مدیر مسئول خانه خرد و خیال، فیلم «پیرپسر» را از منظر «اخلاق باور» تحلیل کرد. او با اشاره به ویلیام کلیفورد، فیلسوف قرن نوزدهم، بیان کرد که انسان‌ها علاوه بر رفتار و گفتار، در برابر باورهای خود نیز مسئولیت اخلاقی دارند.

• نمادپردازی شخصیت‌ها: هوشیار شخصیت «غلام باستانی» را نماد شر مطلق و رذایل فکری (تعصب، تکبر، بزدلی ذهنی) دانست. در مقابل، «علی» نماد فضایل فکری (تعلیق قضاوت، مسئولیت‌پذیری فکری، استقلال ذهنی) است.
• رعنا و ضعف نفس فکری: شخصیت «رعنا» در جایگاهی بین این دو قطب قرار دارد و نمادی از وضعیت بینابینی و «آکراسی فکری» (ضعف نفس فکری) است. او در ابتدا باور نادرستی دارد اما در تعامل با علی، به تدریج به سمت فضایل فکری حرکت می‌کند.
• راهکار رهایی: هوشیار تاکید کرد که برای رهایی از ضعف نفس فکری، باید به انسان‌های دارای فضایل فکری عشق ورزید، با آن‌ها همنشینی کرد و با تلاش مداوم در مسیر فضایل فکری قرار گرفت.

این نشست نشان داد که «پیرپسر» اثری چندوجهی است که ظرفیت‌های عمیقی برای نقد و گفت‌وگو در حوزه‌های مختلف سینما، روانکاوی و فلسفه اخلاق دارد.