بحران آب در ایران: راهکارهای کارشناسان برای مدیریت مصرف و چالش چاه‌های غیرمجاز

سهم‌بندی مصرف آب و راهکارهای فوری

مهندس جواد میبدی، کارشناس حوزه آب و مدیرکل سابق دفتر نظام‌های حفاظت و بهره‌برداری آب و آبفای وزارت نیرو، سهم عمده مصرف آب را در بخش کشاورزی می‌داند. او می‌گوید: «حدود ۹۰ درصد منابع آب به بخش کشاورزی، ۷ درصد به آب شرب و ۳ درصد به صنعت اختصاص دارد.»

میبدی با اشاره به وضعیت کنونی ذخایر آبی، دو راهکار اصلی برای مدیریت مصرف پیشنهاد می‌کند:

• فرهنگ‌سازی و اصلاح الگوی مصرف: تأکید بر آموزش مداوم و بلندمدت از سنین کودکی.
• اصلاح قیمت‌ها: افزایش تعرفه برای مصارف بیش از حد مجاز برای جلوگیری از هدررفت آب شرب در مصارف غیرضروری.

او همچنین به چالش چاه‌های مجاز و غیرمجاز اشاره کرده و معتقد است که دولت‌ها در برخورد با چاه‌های غیرمجاز به دلیل تنش‌های اجتماعی با مشکل مواجه هستند و بستن چاه‌ها به تنهایی اثربخشی لازم را ندارد.

مدیریت مشارکتی و راهکارهای نوین

میبدی پیشنهاد می‌کند که برای حل مشکل چاه‌های غیرمجاز و مدیریت جامع آب، باید به مدیریت مشارکتی روی آورد. این رویکرد شامل:

• واگذاری تصدی‌گری به تشکل‌ها و حفظ امور حاکمیتی توسط دولت.
• ایجاد شورایی به ریاست استاندار در هر حوزه آب‌ریزی با حضور نمایندگان ذی‌نفعان (صنعت، محیط زیست، کشاورزی).
• اقدام شورا و تشکل‌ها به عنوان شاکی خصوصی برای انسداد چاه‌های غیرمجاز.

او همچنین اشاره می‌کند که بیش از ۹۰ درصد دارندگان چاه‌های غیرمجاز شغل دیگری نیز دارند و زندگی‌شان به این چاه‌ها وابسته نیست. برای ۱۰ درصد باقی‌مانده، دولت می‌تواند با ارائه وام برای روش‌های نوین کشاورزی مانند گلخانه‌های هیدروپونیک، جایگزینی برای چاه‌ها فراهم کند.

در کوتاه‌مدت، میبدی بر صرفه‌جویی در مصارف خانگی تأکید دارد و اقداماتی نظیر ذخیره آب باران، کوچک کردن حجم فلاش‌تانک‌ها، استفاده از شیرهای سنسوردار و جایگزینی پساب برای کشاورزی را ضروری می‌داند.

نقش فرهنگ‌سازی و مشوق‌های اقتصادی

دکتر مصطفی آب‌روشن، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، صرفه‌جویی در مصرف آب را حیاتی می‌داند و بر اهمیت نهادینه کردن الگوی صحیح مصرف تأکید می‌کند. او دلایل عدم موفقیت کمپین‌های صرفه‌جویی را در فقدان آگاهی عمومی و عادت به مصرف بی‌رویه به دلیل پرداخت یارانه‌های انرژی می‌داند.

آب‌روشن راهکارهای زیر را برای نهادینه کردن فرهنگ صرفه‌جویی پیشنهاد می‌کند:

• آموزش و اطلاع‌رسانی مستمر: برگزاری برنامه‌های آموزشی در مدارس، دانشگاه‌ها و جامعه.
• مشوق‌های مالی: ارائه تخفیف‌های مالیاتی، یارانه‌ها یا برنامه‌های تشویقی برای کاهش مصرف.
• ایجاد فرهنگ اجتماعی مثبت: تشویق افراد به اشتراک‌گذاری تجربیات مثبت در زمینه صرفه‌جویی.

او همچنین بر بهره‌گیری از فناوری‌های جدید مانند سیستم‌های هوشمند مدیریت انرژی، شیرآلات کم‌مصرف و سیستم‌های آبیاری هوشمند در کشاورزی تأکید دارد. با توجه به سهم بیش از ۹۰ درصدی کشاورزی در مصرف آب، آب‌روشن معتقد است که بیشتر برنامه‌ریزی‌های کاهش مصرف باید در این بخش متمرکز شود.