فارس در چنگال خشکسالی: سدها خشک، چاه‌ها عمیق و آینده‌ای مبهم

وضعیت بحرانی سدها و منابع زیرزمینی

آخرین آمارها از ذخایر سدهای استان فارس نگران‌کننده است؛ حجم آب موجود در مخازن ۹ سد بزرگ استان تنها به ۳۲.۷ درصد از ظرفیت کل رسیده و سهم آب مفید قابل استفاده به مرز هشدار ۲۰ درصد تنزل یافته است. این وضعیت در کنار خشکیدن دست‌کم ۳۰ حلقه چاه آب شرب در یک سال گذشته، فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی وارد کرده است.

• سد درودزن: تامین‌کننده اصلی آب شیراز، مرودشت و خرامه، با وجود ۴۳۶ میلیون مترمکعب آب، تنها ۱۰۶ میلیون مترمکعب آب مفید دارد که نسبت به سال گذشته بیش از ۵۰ درصد کاهش نشان می‌دهد.
• سد سیوند: کاملاً خشک شده و به زمین فوتبالی بی‌آب تبدیل شده است.
• سد رودبال: در شرق استان، که مسئول تامین آب داراب، فسا، ایج و زرین‌دشت بود، از تیرماه امسال کاملاً خشک شده است.
• سد چشمه عاشق: در نی‌ریز نیز وضعیت مطمئنی ندارد.

منابع زیرزمینی نیز حال خوشی ندارند؛ ۱۳۰۰ حلقه چاه آب شرب شهرها و روستاهای استان را تامین می‌کنند، اما میانگین عمق این چاه‌ها به بالای ۳۰۰ متر رسیده و در مناطقی مانند مهدی‌آباد فسا، حفر چاه تا عمق ۴۹۰ متر ادامه یافته است. برداشت سالانه آب استان به هفت میلیارد مترمکعب می‌رسد که نشان‌دهنده ناپایداری جدی منابع است.

وابستگی شدید فارس به آب‌های زیرزمینی

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب فارس، علی شبانی، اعلام کرد که بیشتر آب استان منشأ زیرزمینی دارد و تنها ۱۴ تا ۱۸ درصد منابع آب سطحی است. وی به وضعیت سدهای مهم استان اشاره کرد:

• سد سلمان‌فارسی: آب ۱۱ شهر و ۴۰ روستا در مسیر تا انتهای لارستان را پوشش می‌دهد و تاکنون منبع مطمئنی بوده است.
• سد رودبال: که برای تامین آب شرق فارس اختصاص داشت، از سال ۹۹ روند خشکیدنش آغاز شد و در تیرماه امسال کاملاً خشک شد.

شبانی همچنین به عمق فاجعه‌بار چاه‌های زیرزمینی اشاره کرد و گفت: «عمق چاه‌ها در مهدی‌آباد فسا به ۴۹۰ متر رسیده است و این یک شوخی نیست.» میانگین عمق چاه‌های استان از ۳۰۰ متر عبور کرده است. سهم آب شرب استان ۳۸۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب است که شیراز ۲۲۰ میلیون مترمکعب آن را مصرف می‌کند. برای تامین آب، خطوط انتقال طولانی کشیده شده‌اند؛ از جمله انتقال آب از ایزدخواست (با هشت هزار نفر جمعیت) از فاصله ۶۰ کیلومتری و خط انتقال ۱۲۵ کیلومتری برای آباده تا سورمق و ابرکوه.

پروژه‌های انتقال آب و بحران بارش

طولانی‌ترین مسیر انتقال آب در فارس (۷۷۰ کیلومتر) مربوط به انتقال آب از سد کوثر گچساران به شهرستان‌های مهر، لامرد، وراوی، اشکنان و ۱۲ روستاست. میانگین بارش استان در سال زراعی گذشته ۱۷۰ میلی‌متر بود. مناطق جنوبی مانند لامرد و مهر با ۸۸ درصد کاهش بارندگی مواجه شدند که نتوانسته منابع آب زیرزمینی را تغذیه کند.

معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس، محمود رضایی کوچی، به پروژه‌های انتقال آب اشاره کرد:

• انتقال آب خلیج‌فارس: با همکاری صندوق توسعه ملی، ۶۰ میلیون مترمکعب آب شیرین از پارسیان وارد استان می‌شود. صنایع عمده مصرف‌کننده این آب خواهند بود و پتروشیمی شیراز از متقاضیان اصلی است.
• انتقال آب از سد تنگ‌سرخ: طرح انتقال ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب از سد تنگ‌سرخ (کهگیلویه و بویراحمد) به شیراز و غرب فارس در دستورکار است.

مدیریت مصرف و راهکارهای فنی

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب فارس بر لزوم مدیریت مصرف تاکید کرد و گفت: «در یک سال، ۳۰ حلقه چاه را از دست داده‌ایم؛ منابع آب ناپایدارند؛ ما نمی‌توانیم آب تولید کنیم؛ خشکسالی ۵۰ سال اخیر بی‌سابقه است و همه باید به صرفه‌جویی متعهد باشیم.»

راهکارهای فنی شامل نصب شیرهای کاهنده مصرف (که تا ۶۰ درصد صرفه‌جویی می‌کنند) و نصب مخازن آب در شهرها است. هدررفت آب در شهرها ۳۰ درصد است که بخشی ناشی از انشعابات غیرمجاز است. سالانه ۷ تا ۱۰ هزار انشعاب غیرمجاز در فارس شناسایی و با آن‌ها برخورد می‌شود.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی فارس، مجتبی دهقان‌پور، نیز بر لزوم محدودیت برداشت آب از دشت‌های بحرانی تاکید کرد و از امحا و پاکسازی ۲۵۰ هکتار کشت غیرمجاز برنج در حریم سد درودزن خبر داد.

با وجود بارش‌های اخیر که میانگین بارش استان را به ۱۶۷ میلی‌متر رسانده، این میزان تنها «قطره‌ای در برابر دریای خشکسالی» است و توجه به مدیریت مصرف آب همچنان الزامی است. مصرف آب در فارس ۲ برابر سرانه مصرف استاندارد است که فرهنگ‌سازی مصرف اصولی و بهینه را ضروری می‌سازد.