نقش حیاتی سمن‌ها در توسعه اجتماعی و سلامت: چالش‌ها و راهکارها در تبریز

نقش سمن‌ها در مطالبه‌گری و اصلاح اجتماعی

اصغر ایزدی جیران، استاد دانشگاه تبریز و جامعه‌شناس، در ابتدای نشست بر لزوم به رسمیت شناختن نهادهای مدنی و سمن‌ها به عنوان مطالبه‌گران و مصلحان اجتماعی تأکید کرد. وی اظهار داشت که این تشکل‌ها با ایفای نقش داوطلبانه، به سوی جامعه‌ای بهتر گام برمی‌دارند.

• نقد درون‌سازمانی: ایزدی جیران به کمبود تفکر انتقادی در سمن‌ها اشاره کرد و پرسش از تأثیرگذاری فعالیت‌ها بر جامعه را ضروری دانست.
• فرهنگ وابستگی: وی ریشه وابستگی برخی خانوارهای آسیب‌پذیر در تبریز و آذربایجان شرقی به خیریه‌ها را ناشی از فقدان تفکر انتقادی در این نهادها دانست.
• ضعف شبکه‌سازی و پژوهش: به گفته این جامعه‌شناس، شبکه‌سازی و ارتباطات در میان سمن‌ها بسیار ضعیف است و فقدان سمن‌های پژوهش‌محور، به ویژه در آذربایجان شرقی، مشهود است.

ایزدی جیران همچنین به تجربه تخریب بافت تاریخی تبریز و مهاجرت جمعیت آن به دلیل فقدان مشارکت سمن‌ها اشاره کرد و بر لزوم شنیده شدن صدای حاشیه‌نشینان تبریز در محله باغ معروف تأکید کرد.

سمن‌ها و پیشگیری در حوزه سلامت

مهستی علیزاده، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، به نقش محوری سمن‌ها در حوزه بهداشت و سلامت پرداخت. وی ریشه بسیاری از بیماری‌ها را در عدم پیشگیری دانست و سمن‌ها را در این زمینه بسیار مؤثر خواند.

• پیشگیری از بیماری‌ها: آلودگی هوا، سوءتغذیه و استرس مزمن از جمله مسائلی هستند که سمن‌ها می‌توانند در پیشگیری از آن‌ها نقش ایفا کنند.
• الگوهای جهانی: علیزاده به برنامه راهبردی ۱۰ ساله انگلستان در حوزه پیشگیری سلامت اشاره کرد که بر استفاده از سمن‌ها با حداقل بوروکراسی و حداکثر پاسخگویی تأکید دارد.
• تجربه اوگاندا: وی از تجربه موفق اوگاندا در پایش سلامت توسط مردم و واسطه‌گری سمن‌ها بین مردم و دولت سخن گفت.
• نسخه اجتماعی: علیزاده مفهوم «نسخه اجتماعی» در مراکز مردم‌نهاد انگلستان را مطرح کرد که علاوه بر درمان، به شناسایی مشکلات ریشه‌ای و اجتماعی سلامت فرد می‌پردازد.
• تجربه کرونا: وی به تشکیل گروه «حرکت مردمی تا محو کرونا» در اسفند ۱۳۹۸ اشاره کرد که در آموزش، تأمین مایحتاج و ارائه خدمات درمانی و بهداشتی در دوران همه‌گیری نقش مؤثری داشت.

مطالبات از دولت و تجربیات بین‌المللی

نرگس بشیری‌وند، پژوهشگر و فعال اجتماعی، در بخش پایانی نشست به دو مطالبه اصلی از دولت در راستای تقویت سمن‌ها اشاره کرد:

اصلاح قانون مالیات‌های مستقیم

بشیری‌وند بر اهمیت اصلاح ماده ۱۷۲ قانون مالیات‌های مستقیم تأکید کرد. وی پیشنهاد داد که کارخانه‌ها و موسسات اقتصادی بتوانند بخشی از ثروت خود را به سمن‌ها و خیریه‌ها اهدا کنند و از معافیت مالیاتی برخوردار شوند. این امر در راستای مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و کمک به حوزه‌های زیست‌محیطی و خیرخواهانه است.

تسهیل کار داوطلبانه

وی با اشاره به تجربه موفق آلمان در اولویت‌بندی کار داوطلبانه، خواستار تصویب مشوق‌هایی از سوی مجلس و دولت برای ترویج کار داوطلبانه در جامعه شد. بشیری‌وند همچنین به الگوی شرکت‌های سوئدی اشاره کرد که مدیران موظفند حداقل یک روز در هفته نیروهای خود را در اختیار سمن‌ها قرار دهند و حقوق آن‌ها را پرداخت کنند.

تسهیل مجوزها و توانمندسازی

این پژوهشگر اجتماعی به چالش «فقر چندبعدی» اشاره کرد که سمن‌ها را مجبور به ورود به حوزه‌های مختلف (مانند بهداشت و معیشت) می‌کند و خواستار تسهیل‌گری دولت در صدور مجوزها برای فعالیت‌های چندوجهی سمن‌ها شد. وی همچنین بر لزوم تغییر بینش سمن‌ها از «وابسته‌سازی» مددجویان به «توانمندسازی» آن‌ها تأکید کرد.

بشیری‌وند در پایان به تجربه موفق ترکیه در اعطای وام بلاعوض به زنان سرپرست خانوار کارآفرین اشاره کرد و خواستار رفع موانع موجود در ایران برای این قشر از طریق همگرایی سمن‌ها و دولت شد تا راهکارهای جدیدی برای رهایی از تله فقر ایجاد شود.