احمد توکلی: زندگی، مبارزات و میراث یک سیاستمدار و اقتصاددان برجسته

خانواده و بستگان

احمد توکلی از خویشاوندان نزدیک برادران لاریجانی است؛ او پسر دخترخاله ناتنی آنها و همسرش نیز دخترخاله‌شان است. همسرش، سیده بهیجه حسینی، نقل کرده است که توکلی پیش از ازدواج، او را از خطرات مبارزه انقلابی آگاه کرده بود و او نیز با ایمان به راه خدا، این مسیر را پذیرفت.

توکلی پدر هفت فرزند، شامل دو دختر و پنج پسر بود. یکی از پسرانش، زهیر، با دختر صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، ازدواج کرد. این پیوند خانوادگی میان دو چهره از جناح‌های مختلف سیاسی، همواره مورد توجه بوده است.

متاسفانه، محمد، یکی دیگر از پسران احمد توکلی، که از چهره‌های مطرح طراحی گرافیک در ایران بود، در سن ۳۴ سالگی بر اثر نارسایی کبدی درگذشت.

تجربه مبارزه انقلابی

توکلی فعالیت سیاسی خود را از اوایل دهه ۱۳۵۰ در دانشگاه شیراز آغاز کرد و به سرعت به یکی از دانشجویان معترض علیه حکومت پهلوی تبدیل شد. او در اعتصابات شرکت می‌کرد، سخنرانی‌های مسئولان دانشگاه را برهم می‌زد و اعلامیه علیه جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی پخش می‌کرد. این فعالیت‌ها چندین بار او را به بازداشتگاه ساواک کشاند.

در دوران دانشجویی، توکلی با سازمان مجاهدین خلق آشنا شد و از طریق سیدرضا دیباج به این سازمان پیوست. او چهار مرتبه توسط ساواک بازداشت شد که سومین و چهارمین دستگیری به ترتیب ۸ ماه و نزدیک به ۲ سال به طول انجامید. در همین دوران زندان، نگاه او به سازمان مجاهدین تغییر کرد و به تدریج از آن فاصله گرفت و مسیر خود را جدا کرد.

مسیر تحصیلی: از اخراج تا استادی

احمد توکلی در سال ۱۳۴۸ تحصیلات خود را در رشته برق در دانشگاه شیراز آغاز کرد، اما دو سال بعد به دلیل فعالیت‌های سیاسی از دانشگاه اخراج شد. سال‌ها بعد، در سال ۱۳۶۸، او بار دیگر به دانشگاه بازگشت و این بار رشته اقتصاد را برای ادامه تحصیل انتخاب کرد.

او در سال ۱۳۶۸ به انگلستان رفت و در سال ۱۳۷۵ موفق به دریافت دکترای اقتصاد از دانشگاه ناتینگهام شد. پایان‌نامه او با عنوان «دلایل تورم در اقتصاد ایران (۱۹۷۲–۱۹۹۰)» با حمایت مالی وزارت فرهنگ و آموزش عالی تدوین و دفاع شد.

پس از بازگشت به ایران، توکلی به عنوان استادیار در دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی دانشگاه شهید بهشتی به تدریس پرداخت و فعالیت دانشگاهی او تا سال ۱۳۹۲، زمان بازنشستگی رسمی‌اش، ادامه داشت.

ورود به سیاست و تریبون دولت

پس از انقلاب اسلامی، احمد توکلی مسئولیت‌های متعددی از جمله ریاست شهربانی، ریاست کمیته انقلاب اسلامی و دادستان انقلاب بهشهر را بر عهده گرفت. او در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی نماینده مردم بهشهر و عضو هیئت رئیسه بود.

پس از شهادت محمدجواد باهنر و انتخاب میرحسین موسوی به نخست‌وزیری، توکلی برای مدت کوتاهی مسئولیت وزارت کار و امور اجتماعی و سخنگویی دولت را بر عهده گرفت. اما به دلیل اختلاف نظر با نخست‌وزیر بر سر دولتی کردن امور، استعفا داد.

«آقای موسوی به من پیشنهاد کرد که سخنگوی دولت شوم که من گفتم: سخنگوی دولت می‌شوم نه سخنگوی شما و بعد هم همه به دولت سخنگویی من رای داد. در آن زمان که اختلافات بین ما اوج گرفت، اصل اختلاف به خاطر دولتی کردن همه امور بود که ما با این خواست آقای موسوی و دوستانش مخالف بودیم.»

روزنامه «فردا»: استقلال و چالش‌ها

پس از استعفا از سخنگویی دولت، توکلی روزنامه رسالت را بنیانگذاری کرد و پس از بازگشت از انگلستان در سال ۱۳۷۶، روزنامه «فردا» را تأسیس کرد. این نشریه با رویکردی مستقل، نخبه‌گرا و منتقد، پیش از موج روزنامه‌های دوم خردادی، طعم روزنامه‌نگاری متفاوت را به فضای رسانه‌ای کشور چشاند.

استقلال «فردا» که نقطه قوت آن بود، در نهایت به نقطه ضعفش تبدیل شد. اصرار توکلی بر حفظ فاصله روزنامه از کانون‌های قدرت و عدم ورود به سیاست‌بازی‌ها، منجر به بحران مالی و تعطیلی زودهنگام آن شد.

دو بار نامزدی ریاست‌جمهوری

احمد توکلی دو بار در انتخابات ریاست‌جمهوری نامزد شد، اما هرگز به پاستور نرسید:

• انتخابات ششم (۱۳۷۲): او با تمرکز بر بی‌عدالتی اقتصادی و اجتماعی، ناکارآمدی سیاست‌ها و مدیریت‌ها، و انتقاد از سیاست‌های تعدیل اقتصادی دولت هاشمی رفسنجانی، وارد رقابت شد. توکلی با کسب ۴ میلیون و ۲۶۰ هزار و ۸۷۹ رأی، پس از آیت‌الله هاشمی رفسنجانی نفر دوم شد.
• انتخابات هشتم (۱۳۸۰): توکلی بار دیگر با شعار «دولت پاک برای ملت پاک» و نظریه «جمهوری دوم» که بر پایه عقلانیت و عدالت تعریف می‌شد، وارد میدان شد. او منتقد سرسخت دولت اصلاحات بود و برنامه‌هایش شامل برون‌رفت از معضلات اقتصادی، راه‌اندازی تولید، کاهش نابرابری، اصلاح نقش دولت و مقابله با فساد و تبعیض بود. در این دوره نیز با کسب ۴ میلیون و ۳۹۳ هزار و ۵۴۴ رأی، پس از سید محمد خاتمی نفر دوم شد.

در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۴، توکلی به نفع محمدباقر قالیباف از ادامه رقابت انصراف داد تا از تشتت آرا در میان اصولگرایان جلوگیری کند. او بعدها تأکید کرد که تنها کسی بود که به این توافق درون‌جناحی پایبند ماند.

مسیر پرفراز و نشیب بهارستان

توکلی در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی به عنوان نماینده مردم بهشهر وارد مجلس شد. پس از سال‌ها فاصله، در سال ۱۳۸۰ بار دیگر به مجلس بازگشت و سه دوره متوالی نمایندگی تهران را بر عهده گرفت. در این مدت، ریاست مرکز پژوهش‌های مجلس را نیز عهده‌دار شد و تلاش کرد آن را به بازوی تخصصی و تحلیلی قوه مقننه تبدیل کند.

در مجلس هفتم، او از طراحان تثبیت قیمت‌ها در اسفند ۱۳۸۳ بود که با هدف مهار تورم، مانع افزایش پلکانی سالانه قیمت سوخت شد. برخی بعدها این طرح را از عوامل مصرف گزاف سوخت و ناترازی انرژی در کشور دانستند.

صدای نقد و مطالبه عدالت

احمد توکلی تنها یک سیاستمدار نبود؛ او بنیان‌گذار و نخستین مدیرمسئول وب‌سایت خبری تحلیلی «الف» بود که به یکی از پایگاه‌های اثرگذار نقد و تحلیل در فضای سیاسی و اقتصادی کشور تبدیل شد. او همچنین ریاست هیئت‌امنای مجتمع فرهنگی و آموزشی پسرانه «معلم» را بر عهده داشت.

یکی از مهم‌ترین اقدامات توکلی، تأسیس و ریاست هیئت‌مدیره سازمان مردم‌نهاد «دیده‌بان شفافیت و عدالت» بود که مأموریت آن مبارزه با فساد و دفاع از حقوق عمومی تعریف شده است.

توکلی بارها از فساد ساختاری در حوزه دارو پرده برداشت و در نهایت شکایت او و تشکلش از رسول دیناروند، رئیس اسبق سازمان غذا و دارو، منجر به برکناری وی شد.

در سال ۱۳۹۵، احمد توکلی در نشستی جنجالی، غلامحسین کرباسچی را متهم به بنیان‌گذاری فساد در شهرداری تهران کرد. این اظهارات با پاسخ تند کرباسچی همراه بود که ضمن رد اتهامات، به گستردگی و ریشه‌داری فساد در سیستم اداری ایران اشاره کرد و از توکلی خواست به عنوان مؤسس یک نهاد مبارزه با فساد، در اظهارات خود دقت بیشتری به خرج دهد.

«فرض کنیم همه فسادها ریشه در آن زمان یا پیش از آن داشته است. دوستان و همفکران شما چرا این وضع را اصلاح نکرده‌اند؟ آن هم نه در یک سال و دو سال، بلکه در ۱۳ سال مدیریت بر امور شهری. چرا به جای آن که از ابعاد فساد کم شود، هر روز اضافه شده ‌است؟»

درگذشت

احمد توکلی، چهره‌ای که سال‌ها صدای انتقاد و مطالبه‌گری در دل ساختارهای قدرت بود و همواره تلاش کرد دیدبان شفافیت باشد، سرانجام چهارشنبه اول مرداد ۱۴۰۴ پس از یک دوره بیماری در ۷۴ سالگی درگذشت.