فرونشست اصفهان؛ تهدیدی ملی برای میراث تاریخی و مدیریت آب کشور

تهدید فرونشست و نقش سازمان زمین‌شناسی

رضا شهبازی، معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی، با اشاره به مطالعات پهنه‌ای و منطقه‌ای این سازمان در استان اصفهان، توضیح داد که این مطالعات برای تحلیل یک سازه خاص طراحی نشده‌اند. وی تاکید کرد که سازمان زمین‌شناسی با وجود وظایف گسترده ملی، نمی‌تواند به صورت متمرکز بر روی یک بنای خاص وارد عمل شود.

«سازمان زمین‌شناسی آمادگی خود را برای همکاری اعلام کرده و در سال‌های گذشته نیز اطلاعات لازم را ارائه داده است، با این حال انتظار می‌رود نهادهایی که متولی مستقیم سازه‌ها و بناهای تاریخی هستند مانند وزارت میراث فرهنگی و شهرداری‌ها در این زمینه فعال‌تر عمل کنند.»

شهبازی افزود که وضعیت میدان نقش‌جهان و دیگر ابنیه تاریخی اصفهان در مطالعات این سازمان مستندسازی شده و محل و میزان خطر برای آن‌ها از سال ۱۳۹۷ بارها مورد تاکید قرار گرفته است.

فرونشست: چالشی ملی و نه محلی

معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی تصریح کرد که مسئله فرونشست زمین در اصفهان تنها یک چالش محلی نیست، بلکه بخشی از مسئله کلان مدیریت منابع آب در کشور است. وی تاکید کرد که مشکل اصلی نه کمبود آب یا انتقال آن، بلکه مدیریت صحیح منابع موجود در قالب برنامه‌ای جامع برای اصفهان و سایر استان‌ها است.

تاثیر زاینده‌رود بر فرونشست

درباره تاثیر باز و بسته شدن زاینده‌رود بر فرونشست و آسیب‌های وارده به بناهای تاریخی، شهبازی این موضوع را کاملاً مهندسی و تخصصی دانست. وی اشاره کرد که:

• برخی کارشناسان معتقدند ناپیوستگی در جریان آب می‌تواند باعث تشدید خشک‌شدن خاک و ترک‌های ثانویه شود.
• برخی دیگر تاثیر آن را چندان جدی نمی‌دانند.

بنابراین، هنوز در این باره اجماع نظر وجود ندارد.

شهبازی تاکید کرد که جریان آب در زاینده‌رود، حتی در صورت جاری شدن، آنقدر محدود است که نقش قابل‌توجهی در تقویت سفره‌های زیرزمینی ایفا نمی‌کند. او ابراز امیدواری کرد که حداقل جریان پایه برای زاینده‌رود تعریف شود تا نام رودخانه برای آن حفظ شده و شرایط هیدروژئولوژیکی منطقه تا حدی بهبود یابد.

آمار و راهکارهای مقابله با فرونشست

طبق گزارش سازمان زمین‌شناسی، نرخ فرونشست در اصفهان به طور میانگین بین ۱۵ تا ۱۸ سانتی‌متر در سال است. اصفهان تنها شهری است که فرونشست به عمق آن نفوذ کرده و ریسک‌پذیری این منطقه را افزایش داده است.

راهکارها:

• جاری شدن زاینده‌رود: به عنوان تنها راهکار جلوگیری از پیشرفت فرونشست.
• کاهش برداشت آب‌های زیرزمینی: به ویژه در دشت «اصفهان برخوار».

تأخیر در اجرای این راهکارها، جمعیت ۲.۵ میلیون نفری شهر اصفهان را با مشکلاتی نظیر تهدید سازه‌های شهری، ساختمان‌ها و خطوط انتقال نیرو مواجه خواهد کرد.

تعریف فرونشست

فرونشست یک پدیده زیست‌محیطی به معنی نشست تدریجی یا پایین رفتن ناگهانی سطح زمین به دلیل تراکم مواد زیرسطحی است. برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی، ناشی از نیاز روزافزون به منابع آب به دنبال توسعه جمعیت، صنعت و کشاورزی در حوضه آبریز زاینده‌رود، از دلایل اصلی فرونشست به شمار می‌رود.

اهمیت تاریخی اصفهان

استان اصفهان با بیش از ۲۲ هزار اثر تاریخی، شامل ۱,۹۴۰ اثر ملی و ۱۵ اثر ثبت جهانی، و افزون بر ۶۰۰ خانه تاریخی و جاذبه‌های مختلف طبیعی، فرهنگی، مذهبی و تفریحی، همواره در کانون توجه گردشگران قرار دارد. حفظ این میراث گرانبها در برابر پدیده فرونشست، از اهمیت بالایی برخوردار است.