رازگشایی از تخریب تندیس‌های حتشپسوت: آیینی باستانی یا کینه شخصی؟

رازگشایی از تخریب تندیس‌های حتشپسوت: آیا نفرت شخصی بود یا آیینی باستانی؟

باستان‌شناسان در دهه ۱۹۲۰ میلادی، مجموعه‌ای از تندیس‌های شکسته حتشپسوت، فرعون زن مصر باستان، را در گورستان باستانی «دیر البحری» کشف کردند. برای نزدیک به یک قرن، تصور بر این بود که این تخریب‌ها پس از مرگ حتشپسوت و به دستور تحوتموس سوم، پسرخوانده‌اش، و در راستای حذف سیاسی او صورت گرفته است. اما تحقیقات جدید دیدگاهی متفاوت ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که بسیاری از این ویرانی‌ها ممکن است ریشه‌ای آیینی داشته باشند، نه ابراز خشم و نفرت شخصی.

حتشپسوت: فرعونی پیشرو در مصر باستان

حتشپسوت حدود سال ۱۴۷۹ پیش از میلاد و در دوران دودمان هجدهم مصر به قدرت رسید. او که همسر و خواهر ناتنی تحوتموس دوم بود، پس از مرگ شوهرش و در حالی که وارث تاج و تخت، تحوتموس سوم، هنوز کودک بود، به عنوان نایب‌السلطنه زمام امور را در دست گرفت.

در اقدامی بی‌سابقه و برخلاف عرف مصر باستان که عنوان فرعون را تنها برای مردان می‌دانست، حتشپسوت در سال ۱۴۷۳ پیش از میلاد خود را فرعون اعلام کرد و به مدت ۲۲ سال بر مصر فرمان راند. تندیس‌های او اغلب ترکیبی از ویژگی‌های زنانه و مردانه را به نمایش می‌گذارند و حتی برخی او را با ریش مصنوعی و نشان‌های سلطنتی مردانه به تصویر کشیده‌اند.

تخریب تندیس‌ها: کینه یا آیین؟

پس از مرگ طبیعی حتشپسوت، تحوتموس سوم به طور رسمی جانشین او شد و ۳۳ سال حکومت کرد. در سال‌های پایانی سلطنتش، او دستور به پاکسازی یادگارهای فرعونی حتشپسوت داد؛ تندیس‌ها تخریب و نام او از فهرست رسمی شاهان مصر حذف شد. باستان‌شناسان قدیمی این اقدامات را نشانه‌ای از کینه و انتقام‌جویی تحوتموس سوم نسبت به «نامادری شرور» خود می‌دانستند.

اما یافته‌های جدید محققان، از جمله جون یی وانگ، پژوهشگر مصرشناسی در دانشگاه تورنتو، این دیدگاه را به چالش می‌کشد. آقای وانگ با بررسی یادداشت‌های منتشرنشده حفاری‌های دهه ۱۹۲۰، نشان داده است که تخریب‌های دوره تحوتموس سوم هدفمند و محدود بوده‌اند. او می‌گوید: «در حالی که تصویر تکه‌تتکه شده حتشپسوت بر تصور عمومی غالب شده، واقعیت پیچیده‌تر از این است. بسیاری از تندیس‌های او به طور شگفت‌انگیزی سالم باقی مانده‌اند و چهره‌هایشان آسیب ندیده است.»

«برخلاف باور رایج، نابودسازی تندیس‌های حتشپسوت ممکن است بیشتر بر پایه ضرورت آیینی صورت گرفته باشد تا از روی تنفر شخصی.»

به گفته وانگ، تندیس‌ها در نقاط مشخص و ضعیف مانند گردن، کمر و زانو شکسته شده‌اند؛ روشی که در مصر باستان به آن «غیرفعال‌سازی» می‌گفتند. مصریان باستان تندیس‌های سلطنتی را «دارای قدرت» و حتی «زنده» می‌دانستند و برای بی‌اثر کردن آن‌ها، به عمد در نقاط خاصی مجسمه‌ها را تخریب می‌کردند.

آقای وانگ تاکید می‌کند که اگرچه حتشپسوت در مقایسه با دیگر فرمانروایان مصر با برنامه‌ای منسجم هدف حذف سیاسی قرار گرفت، اما اقدامات تحوتموس سوم لزوماً با انگیزه خصومت شخصی انجام نشده‌اند. او می‌افزاید: «درست است که حذف حتشپسوت پیامدهای سیاسی عمیقی داشت، اما لازم است نگاهی ظریف‌تر به اقدامات تحوتموس سوم داشته باشیم. شاید آنچه انجام داد بیشتر برآمده از آیین‌ها و سنت‌ها بوده است تا کینه و خشم.»