بحران آب در ایران: سرانه مصرف بالا و راهکارهای برون‌رفت از تنش آبی

وضعیت بحرانی منابع آبی ایران

محمد شاهدی، استاد دانشگاه صنعتی اصفهان و عضو پیوسته فرهنگستان علوم، با اشاره به وضعیت اقلیمی ایران، به بحرانی بودن منابع آبی کشور تاکید کرد. وی اظهار داشت که سرانه مصرف آب در ایران بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ لیتر است، در حالی که آمار تقریبی مصرف سرانه آب در دنیا ۱۲۰ لیتر است. این اختلاف فاحش، نشان‌دهنده مصرف بی‌رویه آب در کشور است.

شاهدی به تناقض آماری بین وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی در مورد مصرف آب کشاورزی اشاره کرد. وزارت نیرو مصرف آب کشاورزی را حدود ۹۰ درصد اعلام می‌کند، در حالی که وزارت جهاد کشاورزی این مقدار را کمتر می‌داند. با این حال، واقعیت‌های موجود نشان‌دهنده مصرف بالای آب در این بخش است.

وی افزود که تغییر اقلیم، خشکسالی، استفاده بی‌رویه و مدیریت نادرست و غیرعلمی، وضعیت منابع آب کشور را به حالت بحرانی رسانده است. رودخانه‌ها در حال خشک شدن هستند یا خشک شده‌اند، زیرا با ایجاد سد و استفاده از آب آنها در بالادست، سهم محیط زیست در نظر گرفته نمی‌شود.

افزایش حفر چاه‌های غیرمجاز نیز به مصرف بی‌رویه آب‌های زیرزمینی منجر شده است، به طوری که بسیاری از زمین‌های کشاورزی به حالت بحرانی رسیده‌اند. قنات‌های طبیعی خشک شده و آبخوان‌های بسیاری در حال تخریب و فرونشست هستند. این فرونشست زمین حتی به شهرها رسیده و تخریب زیرساخت‌ها و آثار باستانی را آغاز کرده است.

شاهدی هشدار داد که اگر این روند ادامه یابد، در آینده نزدیک نمی‌توان بیش از ۵۰ درصد نیاز غذایی کشور را تامین کرد. خشکسالی و کاهش بارندگی باعث شده است که اکثر سدهایی که آب تهران را تامین می‌کنند، در حال خالی شدن باشند و در آینده نزدیک مجبور به استفاده از آب‌های زیرزمینی تهران خواهیم شد که معمولاً از نظر نیترات آلودگی بالایی دارند.

علل اصلی تنش‌های آبی

این استاد دانشگاه معتقد است که دریاچه‌ها و تالاب‌ها خشک شده یا در حال خشک شدن هستند و سهم آب رودخانه‌های مرزی و شرقی کشور به صفر رسیده یا کاهش یافته است. در مجموع، ایران از نظر منابع آبی در شرایط بحرانی قرار دارد.

وی فرهنگ و قانون را دو عامل کنترل‌کننده و مدیریت‌کننده تنش‌های آبی در کشور دانست. به گفته شاهدی، هر دو مورد در ایران ضعیف شده و تحت تاثیر عواملی قرار گرفته‌اند که منافع کلی و آینده کشور را در نظر نمی‌گیرند. به عنوان مثال، ورود موتور پمپ به کشور بدون فراهم آوردن فرهنگ استفاده صحیح و جدی نگرفتن قوانین، به فاجعه تخریب آبخوان‌ها منجر شده است.

راهکارهای پیشنهادی برای کاهش تنش آبی

محمد شاهدی راهکارهایی برای احیای منابع آب و کاهش تنش‌های آبی ارائه داد:

• تعطیلی کشاورزی عادی: در مناطق مرکزی و دشت‌های در حال فرونشست، باید به جای کشاورزی عادی، از روش‌های کشاورزی با مصرف بسیار کم و قابل کنترل استفاده کرد.
• تصفیه فاضلاب‌ها: فاضلاب‌ها باید تصفیه شده و برای صنایع و فضای سبز مورد استفاده قرار گیرند. فضای سبز این مناطق نیز باید به سمت درختان و گیاهان کم‌آب‌بر سوق داده شود.
• انتقال صنایع آب‌بر به سواحل: صنایع آب‌بر مانند فولاد، آهن و تولید تیرآهن باید در سواحل خلیج فارس و عمان مستقر شوند و از آب شیرین‌کن برای آنها استفاده شود. این برنامه‌ریزی قبلاً انجام شده بود اما این صنایع به مناطق کم‌آب منتقل شدند.
• استفاده از آب‌های شور داخلی: آب‌های شور داخلی و فاضلاب‌ها باید تصفیه شده و برای صنایع آب‌بر مناطق کم‌آب استفاده شوند.
• تولیدات کشاورزی در گلخانه‌ها و سواحل: بخشی از تولیدات کشاورزی باید در گلخانه‌ها و زمین‌های حاشیه خلیج فارس و دریای عمان انجام شود. همچنین، تولید محصولات دریا محور مانند ماهی در قفس باید در این سواحل توسعه یابد.
• جلوگیری از هدر رفت آب شهری: باید از هدر رفتن آب در لوله‌های شهری جلوگیری شود و مصرف آب شرب و شهری از ۱۵۰ تا ۲۰۰ لیتر به ۱۰۰ لیتر برای هر نفر کاهش یابد. (کالیفرنیا با برنامه‌ریزی و صرفه‌جویی در مصرف این کار را انجام داده است.)
• اصلاح الگوی کشت و تولید: الگوی کشت و تولید محصولات باید بر اساس محدودیت منابع آبی اصلاح شود.
• اصلاح الگوی مصرف غذا: اسراف و تلفات غذا باید کاهش یابد و تعادل در توزیع و تامین غذای جامعه ایجاد شود.

شاهدی اشاره کرد که انتقال آب شیرین‌کن از خلیج فارس به مناطقی مانند گل‌گهر، چادرملوی اردکان یزد، ذوب‌آهن و فولاد اصفهان انجام شده است. اگرچه این آب گران است و مصرف انرژی زیادی نیاز دارد و برای کشاورزی قابل استفاده نیست، اما برای زنده نگه داشتن برخی صنایع که در جای مناسب مستقر نشده‌اند، ضروری است.

وی در پایان تاکید کرد که مصرف برنج، گندم، روغن و شکر در ایران بیش از معدل مصرف جهانی است که این امر باعث رشد بیماری‌ها و مصرف بیش از حد دارو خواهد شد. با اجرای این راهکارها، می‌توان برنامه‌ریزی درستی برای مدیریت آب کشور انجام داد.