نقش رسانه در سلامت روان جامعه در زمان جنگ: بایدها و نبایدها

بایدها و نبایدهای اطلاع‌رسانی در زمان جنگ

از منظر روانشناسی، انتشار اخبار جنگ نیازمند رعایت پروتکل‌های خاصی است تا تاثیرات منفی آن بر جامعه به حداقل برسد. این پروتکل‌ها شامل بایدها و نبایدهایی است که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم:

بایدها: اصول اطلاع‌رسانی مسئولانه

• دقت و صحت اطلاعات: اخبار باید مستند، دقیق، واضح و همراه با ذکر منبع باشند. اطلاعات مبهم و پراکنده‌گویی می‌تواند شرایط را بحرانی کند.
• رعایت سلامت روان مخاطبان: استفاده از زبان خنثی و غیرهیجانی ضروری است. از به‌کارگیری عبارات آسیب‌زا مانند «تعداد زیادی از هموطنان ما کشته شدند و اجساد آن‌ها نیز پیدا نشد» باید پرهیز شود.
• گنجاندن مفاهیم امیدبخش: نمایش صحنه‌های همدلی، کمک‌رسانی مردمی و اقدامات امدادی برای ایجاد امید و نشان دادن توانایی عبور از بحران اهمیت دارد.
• آموزش سواد رسانه‌ای و هیجانی: آموزش به افراد برای تشخیص منابع معتبر و مدیریت اضطراب در زمان جنگ، به‌ویژه برای جلوگیری از وابستگی به رسانه‌هایی که بمباران اطلاعاتی می‌کنند، حیاتی است.
• مراقبت از افراد آسیب‌پذیر: کودکان، زنان، سالمندان و کسانی که سابقه تروما دارند، باید در اولویت مراقبت‌های روانی قرار گیرند.

نبایدها: پرهیز از آسیب‌های روانی

• حفاظت از کودکان: کودکان به هیچ عنوان نباید اخبار جنگ را بشنوند. بی‌خبری برای آن‌ها به معنای خوش‌خبری است و باید اخباری را بشنوند که از تمهیدات مراقبتی خبر می‌دهد.
• پرهیز از تصاویر خشونت‌آمیز: نمایش تصاویر اجساد و صحنه‌های خشونت‌آمیز به‌شدت ممنوع است.
• اجتناب از زبان احساساتی و تهدیدآمیز: استفاده از لحن تحقیرآمیز یا تهدیدکننده به هیچ عنوان مجاز نیست.
• پرهیز از بمباران اطلاعاتی: انتشار بی‌وقفه و پشت سر هم اخبار جنگ می‌تواند آسیب‌زا باشد و باید از آن اجتناب کرد.
• عدم قهرمان‌سازی غیرواقعی و وعده‌های کاذب: باید از ایجاد انتظارات غیرواقعی و دروغین پرهیز شود.

در مجموع، لحن خبر باید آرام، خنثی و مسئولانه باشد. راستی‌آزمایی اخبار پیش از انتشار ضروری است و رسانه باید در کنار اطلاع‌رسانی، نگهبان روان جامعه نیز باشد.

شوم‌گردی و راهکارهای مقابله با آن

«شوم‌گردی» (doomscrolling) به دنبال کردن وسواس‌گونه اخبار منفی در رسانه‌های اجتماعی و وب‌سایت‌ها اشاره دارد که می‌تواند منجر به اضطراب، افسردگی، بی‌خوابی و ترومای ثانویه شود. برای کاهش اثرات منفی آن، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

• محدود کردن دسترسی به اخبار: دسترسی به اخبار را به یک یا دو بار در روز محدود کنید.
• انتخاب منابع معتبر: به سراغ منابع خبری بروید که تعادل میان اطلاع‌رسانی و امیدبخشی را حفظ می‌کنند.
• خاموش کردن نوتیفیکیشن‌ها: نوتیفیکیشن‌های شبکه‌های اجتماعی را برای چند ساعت متوالی خاموش کنید.
• تمرین ذهن‌آگاهی و ریلکسیشن: تکنیک‌هایی مانند تنفس عمیق، اسکن بدن و مراقبه‌های تنفسی می‌توانند کمک‌کننده باشند.
• فعالیت‌های جایگزین: انجام فعالیت‌های ترمیم‌کننده مانند پیاده‌روی، شعر خواندن، نقاشی یا آشپزی می‌تواند مفید باشد.
• پردازش هیجانی: نوشتن یا گفت‌وگو درباره احساسات می‌تواند به حل‌وفصل گره‌های روانی کمک کند.
• عدم همذات‌پنداری بیش از حد: از تصور رنج دیگران به عنوان رنج خود پرهیز کنید تا احساس گناه افزایش نیابد.

در صورت تداوم علائمی مانند فلاش‌بک، نفوذ اخبار به خواب، حملات اضطرابی، بی‌قراری مداوم، خشم، کرختی یا ناامیدی، مراجعه به متخصص روانشناس ضروری است.

سوگواری جمعی و تاثیر آن بر جامعه

عدم فراهم آوردن فرصت برای سوگواری جمعی پس از حوادثی مانند جنگ، می‌تواند منجر به افزایش اضطراب و استرس در جامعه شود. این پدیده مشابه آنچه در دوران کرونا رخ داد، زمانی که فرصت سوگواری برای از دست دادن عزیزان وجود نداشت.

سوگواری، چه فردی و چه جمعی، یکی از فرآیندهای مهم پردازش روانی فقدان است. اگر جامعه رنج ناشی از مرگ‌ها، آسیب‌دیدگی‌ها و خسارت‌ها را به رسمیت نشناسد، ناخودآگاه جمعی سرکوب شده و این احساسات به شکل اضطراب‌های مبهم، غم‌های تمام‌نشدنی، بی‌خوابی‌های بی‌دلیل، تحریک‌پذیری شدید و از بین رفتن حس همدلی ظاهر می‌شود.

تاکید بیش از حد بر «روحیه سلحشورانه» و انکار درد، باعث دوپارگی روانی در جامعه می‌شود. سوگواری جمعی شکلی از التیام است که به جامعه کمک می‌کند از بحران عبور کند. در صورت عدم تخلیه هیجانی، فشار روانی به شکل خشونت، سرخوردگی و افسردگی بروز می‌یابد و آسیب‌پذیری فرد در برابر حوادث بعدی افزایش می‌یابد. بنابراین، در کنار حفظ روحیه، به رسمیت شناختن درد و رنج ناشی از فقدان ضروری است.

تاثیر ادبیات نظامی بر روان جامعه

استفاده از ادبیات نظامی و تاکید بر ادامه بحران، حتی پس از آتش‌بس، می‌تواند تاثیرات مخربی بر روان جامعه داشته باشد. جنگ تنها شلیک گلوله نیست، بلکه شلیک کلمه نیز هست و هدف آن روح و روان جامعه است.

• حالت آماده‌باش دائمی: نگه داشته شدن در حالت بقا، مغز را در موقعیت آماده‌باش دائم قرار می‌دهد که منجر به کاهش کیفیت خواب، تمرکز، توانایی تحلیل و تصمیم‌گیری و احساس امنیت می‌شود.
• ترومای روانی مزمن: چرخه مداوم اضطراب و تجربه تروماهای بازگشتی، اعتماد عمومی را تضعیف کرده و ناامنی روانی در سطح جامعه ایجاد می‌کند.
• توقف جریان زندگی: این ادبیات پیام می‌دهد که زمان سوگواری نیست و باید در حالت جنگی باقی ماند، حتی اگر گلوله‌ای شلیک نشود. این امر مانع از بازسازی روانی و ادامه جریان زندگی می‌شود.

احساس عدم کنترل و راهکارهای مقابله

پایان ناگهانی جنگ و احساس عدم کنترل بر وضعیت، می‌تواند منجر به یاس، سرخوردگی و افسردگی شود. این وضعیت شبیه به «درماندگی آموخته شده» است، جایی که فرد احساس می‌کند هیچ قدرتی برای ایجاد تغییر ندارد.

برای کاهش این آسیب، باید بر دایره نفوذ شخصی افراد تمرکز کرد:

• کنترل سلامت جسمی: افراد می‌توانند کنترل سلامت جسمی خود را در دست بگیرند.
• برنامه‌ریزی روزانه: داشتن برنامه‌ریزی روزانه با انعطاف‌پذیری لازم.
• فعالیت‌های معنادار: انجام فعالیت‌هایی که به زندگی معنا می‌بخشند.
• افزایش آستانه تحمل ابهام: آموزش‌هایی برای افزایش توانایی تحمل ابهام و ناپایداری‌ها.
• مشارکت مردمی: مشارکت دادن مردم در بازسازی و تصمیم‌گیری‌ها می‌تواند کمک‌کننده باشد.

تغییرات در شکایات روانی پس از جنگ

پس از جنگ، کیفیت شکایات روانی افراد تغییر کرده است. گلایه‌ها بیشتر حول محور بلاتکلیفی و آینده مبهم است. افراد احساس بی‌قراری مداوم، تهدید مبهم، پوچی، ناامیدی و بی‌معنایی می‌کنند. افزایش ترس‌های ناگهانی و تغییر نوع سوالات در خصوص آینده، که آن را مبهم و نگران‌کننده فرض می‌کنند، نیز مشاهده می‌شود. این وضعیت حتی بر تصمیمات مهم زندگی مانند ازدواج نیز تاثیر گذاشته است.

امید است که جنگی دیگر اتفاق نیفتد و کشور به سطحی از قدرت برسد که هیچ تعرضی به آن خطور نکند. همچنین، مدیران و حکمرانان باید همدلی شکل‌گرفته پس از جنگ را چون گنجی گرانبها دانسته و از آن مراقبت کنند.