خاطرات محمود فروغی: گره هیرمند و بحران ترانزیت افغانستان در دوران پهلوی

مذاکرات واشنگتن و گره هیرمند

محمود فروغی به یاد می‌آورد که در زمان سفارت دکتر امینی، مذاکراتی میان هیئت‌های ایران و افغانستان با میانجی‌گری آمریکا در واشنگتن برگزار شد. او این مذاکرات را «زننده» توصیف می‌کند، چرا که طرفین «حتی سر واو و عطف بحث می‌کردند» و گویی «دو دشمن سر میز صلح نشسته‌اند.»

«بعد از یکی دو ماه، به این نتیجه رسیدم که تا مسئله هیرمند حل نشود، روابط ایران و افغانستان هرگز دوستانه نخواهد شد. باید این گره را باز می‌کردیم.»

فروغی پس از مطالعه پرونده‌ها و بررسی خواسته‌های دو طرف، به این نتیجه رسید که ریشه اصلی اختلافات و عدم بهبود روابط، در حل نشدن مسئله هیرمند است. او تأکید می‌کند که بدون حل این موضوع، روابط دو کشور نه هموار خواهد شد و نه دوستانه.

بحران ترانزیت افغانستان و نقش پاکستان

زمانی که اختلاف افغانستان و پاکستان بالا گرفت، پاکستانی‌ها مرز خود را بستند. این اقدام، وضعیت افغانستان را به دلیل وابستگی شدید واردات این کشور به بندر کراچی، بحرانی کرد.

در این شرایط، سفیر افغانستان به محمود فروغی که در آن زمان معاون وزارت خارجه بود، مراجعه کرده و درخواست کمک می‌کند: «شما می‌گویید ما دوستیم، خب اگر هستیم، راه ترانزیت بدهید.»

واکنش شاه و گشایش مسیر ترانزیت

محمود فروغی موضوع را در ساعت ۱۱ صبح به اطلاع محمدرضا شاه پهلوی می‌رساند. واکنش شاه قاطع و سریع بود:

«فرمودند: «خب، بدهید.» برگشتم به سفیر گفتم، باورش نمی‌شد. حتی تعرفه راه‌آهن را پایین آوردیم که برایشان صرفه داشته باشد. راه‌آهن و جاده‌ها را در اختیارشان گذاشتیم.»

این اقدام ایران، با کاهش شدید تعرفه راه‌آهن برای صرفه اقتصادی افغانستان، باعث شد تا جاده‌ها و خطوط ریلی ایران در اختیار این کشور قرار گیرد. فروغی این حرکت را «مقدمه بسیار خوبی برای نزدیک‌تر شدن به افغانستان» می‌داند. پس از این واقعه، محمدرضا شاه نیز شخصاً به کابل سفر کرد.

غیبت وزیر خارجه و مسئولیت فروغی

فروغی در پاسخ به سوالی درباره حضور وزیر خارجه وقت، آقای آرام، توضیح می‌دهد که در آن سالی که او معاون بوده، وزیر خارجه «تقریباً هیچ‌وقت در محل نبود.» او اشاره می‌کند که گاهی آقای آرام و گاهی آقای قدس حضور داشتند، اما عملاً این او بوده که هر روز ساعت یازده به حضور شاه شرفیاب می‌شده و امور را پیگیری می‌کرده است.