احمد توکلی: از مبارز انقلابی تا دیده‌بان شفافیت و عدالت

از مبارز انقلابی تا منتقد عدالت‌خواه

احمد توکلی، متولد بهشهر، فعالیت سیاسی خود را از دوران دانشجویی در دانشگاه شیراز آغاز کرد و با سازمان مجاهدین خلق مرتبط شد. او چهار بار توسط ساواک دستگیر و زندانی شد و در زندان از این سازمان جدا گشت. پس از انقلاب، مسئولیت‌هایی چون رئیس شهربانی، کمیته انقلاب اسلامی، دادیار و دادستان انقلاب بهشهر را بر عهده گرفت. دوران فعالیت او در بهشهر با سخت‌گیری در اجرای احکام و عدم تبعیض همراه بود، از جمله مصادره اموال و اجرای احکام قضایی.

توکلی در خاطرات خود به مواردی چون بازداشت عمویش به دلیل رباخواری و مصادره ۳۳ هکتار از ۴۵ هکتار زمین خاله‌اش به نفع اهالی روستا اشاره کرده است. او در سال ۱۳۹۶ در گفت‌وگویی درباره اجرای احکام در دهه ۶۰، از جمله قطع دست، اظهار داشت که از اقدامات خود پشیمان نیست و در آن زمان امکان حضور افراد متخصص وجود نداشته است.

حضور در مجلس و دولت

توکلی در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی به عنوان نماینده بهشهر وارد بهارستان شد. او نقش مهمی در معرفی محمدعلی رجایی به عنوان نخست‌وزیر بنی‌صدر ایفا کرد و حتی به عنوان سخنگوی دولت رجایی فعالیت داشت. نخستین حضور او در دولت‌های جمهوری اسلامی در دولت میرحسین موسوی بود، جایی که به عنوان وزیر کار فعالیت کرد.

استعفای پرماجرای او و گروهی از راست‌گرایان از دولت موسوی، به دلیل اختلاف نظرهای اقتصادی، نقطه عطفی در مسیر سیاسی او بود. توکلی همواره بر رویکردهای اقتصادی خود، به‌ویژه در زمینه سیاست‌های تثبیت قیمت‌ها، تأکید داشت و از آن دفاع می‌کرد، حتی اگر برخی آن را عامل ناترازی‌های اقتصادی امروز بدانند.

عبور از راست سنتی و حلقه سه نفره

پس از استعفا از دولت موسوی، توکلی برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت و دکترای اقتصاد گرفت. او در عرصه رسانه نیز پیشگام بود و روزنامه‌های «رسالت» و «فردا» و سایت «فردا» را تأسیس کرد. بورسیه دولتی و ماجرای چاپخانه روزنامه فردا، حواشی‌ای برای او ایجاد کرد که بعدها توسط حجاریان تکذیب و عذرخواهی شد.

توکلی در سال‌های ۷۲ و ۷۶ کاندیدای انتخابات ریاست جمهوری شد و به نقد سیاست‌های اقتصادی هاشمی رفسنجانی و خاتمی پرداخت. او با شعار «عدالت اقتصادی» وارد عرصه رقابت شد و به دنبال فرم جدیدی از اصولگرایی بود که مستقل از روحانیت سنتی عمل کند. این مسیر او را به همراهی با چهره‌هایی چون الیاس نادران و عماد افروغ در مجلس هفتم سوق داد. این حلقه سه نفره، ابتدا حامی محمود احمدی‌نژاد بود، اما بعدها به سرسخت‌ترین منتقدان او تبدیل شد. توکلی در سال ۱۳۹۶ در نامه‌ای به شورای نگهبان، احمدی‌نژاد را به عدم پایبندی به ولایت فقیه متهم کرد و از رفتارهای او در انتصاب مشایی و عزل وزیر اطلاعات انتقاد کرد.

توکلی، نادران و افروغ در مجلس هفتم همکاری‌های مهمی داشتند، از جمله در ماجرای عزل علی کردان، وزیر احمدی‌نژاد، به دلیل جعلی بودن مدرک تحصیلی‌اش. همچنین، ایده طرح تثبیت قیمت‌ها نیز از سوی همین حلقه مطرح شد.

دیده‌بان شفافیت و میراث عدالت‌خواهی

در سال‌های پایانی عمر، توکلی تمرکز خود را بر «دیده‌بان شفافیت و عدالت» گذاشت. این نهاد به تریبونی برای افشای فساد و هشدار درباره مسائل اقتصادی تبدیل شد. او در بهمن ۱۴۰۱، به شدت از مصوبه «مولدسازی دارایی‌های دولت» انتقاد کرد و آن را «فروش بیت‌المال» و رفتاری «مستبدانه» دانست.

توکلی همواره دغدغه داشت که حرکت‌های حاکمیت به سمت استبداد نرود. او پس از انتخابات ۱۳۸۸ از نحوه برخورد با بازداشت‌شدگان انتقاد کرد و در موضوعاتی چون کهریزک و پرونده تأمین اجتماعی مقابل سعید مرتضوی ایستاد. او همچنین منتقد حضور نظامیان در اقتصاد و سیاست بود و آن را ناسازگار با مردم‌سالاری می‌دانست.

نام توکلی و دیده‌بان شفافیت در سال‌های اخیر در پرونده‌های جنجالی متعددی مطرح شد، از جمله افشای زمین‌خواری دو مأمور امنیتی در قزوین و پیگیری پرونده «باغ ازگل» و نقش کاظم صدیقی. در سه سال اخیر، بیماری پارکینسون بر او چیره شده بود، اما همچنان با لحنی هشدارگونه درباره وضعیت اقتصادی می‌نوشت و آخرین هشدارش به مسئولان این بود: «از خشم تهی‌دستان بترسید.»