شاپور اول ساسانی: فاتحی که پیروزی را به ابزار آبادانی ایران تبدیل کرد

شاپور: شاهی از جنس اندیشه، رزم و سازندگی

در تاریخ ایران باستان، کمتر نامی به هیبت و وقار شاپور اول ساسانی به گوش می‌رسد که همزمان طنین‌انداز اندیشه، شمشیر و سازندگی باشد. او نه تنها شاهی بزرگ از دودمان ساسانی بود، بلکه به تعبیر سنگ‌نوشته‌ها، فرزند «مزداپرستِ ایزدتبار» اردشیر بود و از همان آغاز نگاهش نه به یک پادشاهی، بلکه به «جهان‌شاهی» دوخته شده بود.

در روزگاری که دودمان اشکانی به فرسودگی گراییده و ایران‌زمین جولانگاه خاندان‌های محلی و یورش‌های خارجی شده بود، اردشیر بابکان پرچم قیام برافراشت. در این قیام، شاپور که جوانی ۱۶ تا ۱۸ ساله بود، همراه، همدل و هم‌سلاح پدرش بود. او در کنار اردشیر، نخستین طعم نبرد، سیاست و فرماندهی را چشید و در سایه همان نبردها پخته و پرورده شد.

سنگ‌نوشته‌های نقش رجب و کتیبه کعبه زرتشت با آب‌وتاب تمام از او یاد کرده‌اند. در نقش رجب، جایی که اردشیر تاج شاهی را از دستان اهورامزدا می‌گیرد، شاپور در هیئتی جوان، محجوب اما استوار در پشت پدر ایستاده است. این تصویر خبر از جانشینی می‌دهد که نه به زور، بلکه به شایستگی در صف ایستاده است. اردشیر در سال‌های پایانی سلطنتش می‌دانست که شاهی‌اش تنها با جانشینی نیرومند ادامه خواهد یافت و به همین دلیل، به تدریج شاپور را وارد دایره قدرت کرد.

• نقش محوری: شاپور در اداره استان‌ها، مدیریت جنگ‌ها و سرکوب شورش‌ها نقشی محوری یافت.
• شاه سازنده: اگر اردشیر شاه بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی بود، شاپور شاه سازنده و توسعه‌دهنده آن بود.
• نگاه جامع: او از همان آغاز نشان داد که جهان او فقط میدان نبرد نیست؛ بلکه میدان اندیشه، هنر، دین و فرهنگ نیز هست.

شاید به همین دلیل در سده‌های پسین حتی دشمنانش از او با احترام یاد کردند و نامش در کنار شهریارانی چون کوروش و داریوش در ردیف بزرگان آمد.

پیروزی‌های بزرگ بر امپراتوری روم

لحظه نشستن شاپور بر تخت شاهی، احتمالا در حوالی سال ۲۴۰ میلادی، نه فقط یک انتقال قدرت که آغاز دورانی تازه بود. شاپور از همان آغاز چشم به امپراتوری روم دوخت، مرزهای غربی را به دقت ارزیابی کرد و مناسبات با کانون‌های دینی و فرهنگی را سازمان داد. همه این تحرکات از تجربه‌هایی بود که از پدر و از صحنه‌های جنگ و از نبض سیاست آموخته بود. شاپور آنگاه که بر تخت نشست، تنها وارث تاج‌وتخت اردشیر نبود؛ وارث رویایی بود که ایران را بار دیگر کانون تمدن جهانی می‌خواست.

نبرد میسیکه و مرگ گوردیان سوم

در بهار سال ۲۴۳ میلادی، درحالی‌که تنها ۳ سال از پادشاهی شاپور می‌گذشت، گوردیان سوم، امپراتور جوان روم، با رویای پا جای پای اسکندر مقدونی نهادن به سوی فرات لشکر کشید. شاپور خود فرماندهی جنگ را به عهده گرفت و از تیسفون به میدان شتافت. لشکر ایران و سپاه روم در نزدیکی شهر میسیکه (فلوجه در عراق کنونی) به هم رسیدند و در نبرد مشیک، رومیان چنان در هم کوبیده شدند که امپراتورشان نیز به دست ایرانیان کشته شد و آرزوی اسکندر شدن را به گور برد. کتیبه‌های ایرانی به صراحت می‌نویسند: «او را بکشتیم و رومیان را در فرات غرق کردیم.» اگرچه منابع رومی تاب‌آوری این حقارت را نداشتند و با تحریف گفتند: مرگ گوردیان بر اثر خیانت و کشته‌شدن توسط همراهانش بود.

پس از این شکست، رومیان دیگر رمقی برای جنگ نداشتند. امپراتور «مارکوس یولیوس فیلیپوس» ملقب به «فیلیپ عرب» که جانشین گوردیان شده بود، ناگزیر به صلح آمد؛ نه به شیوه دیپلمات که مانند باج‌گزار. شاپور در نقش‌رستم با افتخار نوشت که او زانو زد، باج داد و فرمان‌بردار شد.

اسارت والرین در نبرد ادسا

در سال ۲۵۳ میلادی، یکی از قوی‌ترین ژنرال‌های تاریخ روم به نام والرین امپراتور روم شد. والرین برای بازیابی هیبت رومی و خاموش‌کردن آتش بی‌اعتمادی در دل لژیون‌ها، چاره‌ای جز رویارویی با ایران ندید. امپراتور مغرور گمان می‌برد با یک یورش حساب‌شده، این شاه موبدزاده را به عقب خواهد راند. پس در سال ۲۶۰ میلادی با سپاه مجهز و بسیار بزرگ ۷۰ هزارنفری به منطقه‌ای به نام ادسا در مرز میان ترکیه و سوریه شتافت. شهریار ایران نیز سپاه بدان‌جا کشید و ایرانیان و رومیان به هم تاختند. فرجام این جنگ آن شد که خیال‌پردازی‌های امپراتور و سپاهش با نبوغ نظامی شاپور فرو بریزد و والرین را واداشت تا نخستین امپراتور تاریخ روم باشد که اسیر می‌شود!

رومیان شکست سختی از ایرانیان خوردند و امپراتورشان و بسیاری از سناتورها و ژنرال‌هایشان و رقمی بین ۵۰ تا ۶۰ هزار سرباز رومی به اسارت شاپور درآمدند. شهریار ایران دستور داد صحنه اسارت امپراتور روم در نقش‌رستم در زیر آرامگاه داریوش بزرگ هخامنشی حجاری شود. نقش‌برجسته اسارت والرین در نقش‌رستم نمایانگر پیروزی شاپور اول بر امپراتور روم است. شاپور سوار بر اسب باوقار و اقتدار در مرکز قرار دارد، والرین زانو زده و در حال تسلیم به شاهنشاه ایران است. در کنار آنها فیلیپ عرب ایستاده و نمایانگر صلح پیشین است. این تصویر، نمادی از برتری ایران بر روم و پایان یک دوران است. قرارگیری نقش‌برجسته زیر آرامگاه داریوش بزرگ نیز نشانگر پیوند تاریخی و مشروعیت شاهان ساسانی با شاهنشاهی هخامنشی است که عظمت ایران را در تاریخ ثبت کرده‌اند.

روایت‌های تحریف‌شده غربی و واقعیت رفتار شاپور

افسانه‌پردازی مورخان بیزانسی

هیچ‌چیز برای وجدان رومی خوارکننده‌تر از آن نبود که ببیند شاهنشاه ساسانی نه تنها ارتش روم را درهم‌شکسته، بلکه امپراتور زنده را نیز در زنجیر کشیده است! از همین رو مورخان بیزانسی در قرون بعدی آن واقعه را نه به مثابه یک گزارش تاریخی، که بسان اسطوره‌ای معکوس نوشتند؛ اسطوره‌ای از تحقیر، خشم و تخلیه روانی یک امپراتوری زخم‌خورده! در برخی متون بیزانسی همچون آثار زوسیموس و یوحنا مالالاس، شاپور، شاهنشاه ایران، در مقام فاتحی ظالم، قسی‌القلب و تحقیرگر تصویر می‌شود. در کتاب‌هایشان گفتند: شهریار ایران امپراتور رومی را چون بندگان دربار به صف ایستاند و پا بر پشت او نهاد تا بر اسب‌سوار شود و او را در سوارشدن و پیاده‌شدن از اسب به جای تخت به زانو درآورد!

برخی دیگر ادعا کرده‌اند که پیشنهاد رومیان برای بازخرید امپراتور از سوی شاپور رد شد تا تحقیر رومیان کامل شود! حتی روایت‌هایی از کندن پوست والرین و پر کردن آن با کاه و آویختن در بارگاه شاپور نیز در این میان نقل شده است؛ افسانه‌هایی بیش از آنکه مبتنی بر سند باشند، حاکی از ضمیر ناخودآگاه یک تمدن شکست‌خورده است. جالب آنجاست که حتی در همین منابع بیزانسی نیز جزئیات این وقایع همواره در پرده‌ای از ایهام و افراط است. نه نام راویان نخستین روشن است نه شاهدی بر تکرار مستقل روایت‌ها در میان منابع هم‌عصر یافت می‌شود. تحقیر امپراتور به عنوان یک استعاره و نه یک گزارش، در ذهن مورخان رومی تداوم می‌یابد؛ گویی سرنوشت والرین را باید نه با ابزار تاریخ‌نگاری بلکه با روانکاوی فهم کرد! حتی چیزی در حدود ۱۰۰۰ سال بعد در قرون ۱۴ و ۱۵ میلادی بسیاری از نقاشان آن دوران این ستم پادشاه ایران بر امپراتور روم را نقاشی کرده‌اند! یعنی روح غربی این شکست را بسان یک تراژدی [سوگ‌نامه] غم‌بار حتی پس از هزار سال همواره به یاد داشته است و دستمایه هنرمندان غربی می‌شده است.

بازخوانی انتقادی تاریخ توسط پژوهشگران معاصر

در دهه‌های اخیر، تاریخ‌نگاری نوین غربی که بیش از تخیل به سند اتکا دارد، بازخوانی انتقادی دقیقی از این واقعه عرضه کرده است. پژوهشگرانی چون ریچارد فرای، یوزف ویزه‌هوفر و دانیل پاتس با بررسی شواهد باستان‌شناسی، کتیبه‌های پارتی و ساسانی و نیز بافت تاریخی دوره به این نتیجه رسیده‌اند که روایت‌های بیزانسی از سرنوشت والرین حاوی مبالغه، انتقام روانی و افسانه‌پردازی‌اند. شواهدی چون کتیبه شاپور در نقش‌رستم به روشنی از پیروزی در جنگ «ادسا» یاد می‌کنند و تصریح دارند که امپراتور و همراهانش به اسارت درآمدند، اما هیچ‌گونه اشاره‌ای به تحقیر یا شکنجه نیست. از سوی دیگر شواهد میدانی از حضور اسیران رومی در جنوب غربی ایران حکایت دارند.

شاهنشاه ایران، شاپور ساسانی، برخلاف تصویر خشنی که در منابع بیزانسی از او تلاش شده تا به وجود بیاید، در واقع رفتاری عمل‌گرایانه و خردمندانه با اسیران پیش گرفت. او از شکست دشمن سرمایه‌ای برای توسعه زیرساختی کشور ساخت و به جای انتقام‌کشی، آنان را در خدمت تمدن خود بهره گرفت و به احتمال بسیار به درستی، امپراتور والرین نه در زندان و شکنجه، بلکه در نوعی حبس اشرافی یا نظارت درباری زیست و سپس جان باخت.

دستاوردهای بهره‌گیری از اسیران رومی

مهم‌ترین نمود این بهره‌گیری شاپور ساسانی از امپراتور در بند و اسیران رومی در ساخت «بند قیصر» در شوشتر تجلی یافت؛ سدی با پل‌های قوسی‌شکل و سازه‌های آبی گسترده که اسیران رومی به ویژه مهندسان نظامی و فنی آنان طراحی و اجرا کردند. این بند بخشی از یک سیستم آب‌رسانی پیشرفته بود که هنوز هم آثار آن در زمین و فهرست یونسکو برجای‌مانده است.

دومین میدان بهره‌گیری از این اسیران، در تاسیس و آبادانی شهر گندی‌شاپور [جندی‌شاپور] بود؛ شهری در خوزستان که بعدها یکی از مراکز علمی، پزشکی و دینی جهان ساسانی و حتی اسلامی شد. پزشکان، معماران و صنعتگران رومی در طراحی و ساختار اولیه این شهر نقش ایفا کردند. بعدها نیز این سنت با پیوند پزشکی یونانی، سریانی و ایرانی، در قالب مدرسه گندی‌شاپور به اوج رسید؛ مدرسه‌ای که پایه‌گذار ترجمه متون پزشکی به پهلوی و سپس عربی شد و میراثی ماندگار در تاریخ دانش پدید آورد.

اسیران رومی در زمینه‌های دیگر نیز به کار گرفته شدند:

• صنایع فلزکاری
• شیشه‌گری
• نقش‌برجسته‌سازی
• نگهبانی از مرزهای شرقی ایران

شماری از آنان در لشکرهای کمکی یا به عنوان کارگران ماهر در ساخت قلعه‌ها، جاده‌ها و بناهای سنگین نظامی به کار گرفته شدند. شواهدی از نفوذ هنر رومی در نقش‌برجسته‌های ساسانی به ویژه در بیشاپور و فیروزآباد حاکی از اثرگذاری هنر اسیران بر سبک تصویری عصر شاپور است. از منظر فرهنگی نیز، برخی از این اسیران در مناطقی چون شوشتر، اهواز و گندی‌شاپور اسکان یافتند. محله‌هایی که به نام «رومیه» یا «رومیان» شناخته می‌شدند، نشان از حضور جمعیت‌هایی دارد که به تدریج در ساختار اجتماعی ایران جذب شدند. با این حال برخی عناصر چون زبان، رسم، یا حافظه تاریخی‌شان تا مدت‌ها باقی ماند؛ گویی رومی مغلوب اما زنده در دل ایران مأوا یافته بود. شاپور برخلاف بسیاری از پادشاهان فاتح، آن اسیران را نه به قتلگاه و شکنجه‌گاه که به کارگاه و میدان ساخت‌وساز روانه کرد. در واقع او مغز و بازوی مهندسان دشمن را به جای شمشیرشان به خدمت گرفت.

نتیجه‌گیری: پیروزی راهبردی برای آبادانی

در تحلیل این رخداد تاریخی نکته‌ای بنیادین رخ می‌نماید؛ شاپور تنها به پیروزی نظامی رضایت نداد. او آینده را نگریست و توانست دشمن شکست‌خورده را به ابزاری در مسیر آبادانی ایران بدل کند. او انتقام را در قالب خرد و بهره‌وری مجسم ساخت و این خود نشانگر درکی راهبردی از مفهوم پیروزی است. بدین‌سان از خاکستر یک جنگ بنای آگاهی، زیرساخت و علم سر برآورد و از اسارت یک امپراتور، عزت یک تمدن. چنین بود که ایران در روزگار شاپور نه تنها میدان‌دار نبرد که میدان‌دار معنا و معماری تمدن نیز شد.