تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم «وطن» از دیدگاه دکتر سمیه توحیدلو

مفهوم ملت از دیدگاه بندیکت اندرسون

بندیکت اندرسون در کتاب مشهور خود، «جماعت‌های تصوری» (Imagined Communities) که نخستین بار در سال ۱۹۸۳ منتشر شد، ملت را مفهومی تصوری می‌داند. این بدان معناست که حتی در کوچکترین ملت‌ها نیز، اعضا هرگز تمامی هم‌میهنان خود را ملاقات نمی‌کنند، اما در ذهن هر فرد، تصویری مشترک از این پیوند وجود دارد. برای شکل‌گیری چنین تصوری، لازم است که هویت‌های فردی، قومی و محلی در برابر هویت ملی بزرگتر، کمرنگ شده یا در آن مستحیل شوند.

اندرسون معتقد است که تمایز ملت‌ها نه از طریق دوگانه‌سازی «دروغین در برابر اصیل»، بلکه از طریق روش تصور شدن آنها صورت می‌گیرد. ملت‌ها دارای مرزهای محدود، حق حاکمیت و خودفرمانی هستند و ارتباطی عمیق و افقی میان افراد همگون در آنها قابل درک است.

تحول تاریخی و شکل‌گیری ملت

اندرسون اشاره می‌کند که امکان تصور ملت، به لحاظ تاریخی، تنها زمانی پدید آمد که سه مفهوم فرهنگی سلطه خود را بر ذهن انسان‌ها از دست دادند:

• از دست رفتن زبان نوشتار خاص: زبانی که می‌توانست باعث اخوت مذهبی فراقاره‌ای شود.
• از دست رفتن باور به پادشاهان الهی: اعتقاد به سامان جامعه در اطراف شاهان متفاوت و بلندمرتبه.
• از دست رفتن طرح مفهومی از گذرا بودن: تغییر دیدگاه نسبت به ماهیت موقتی و ناپایدار زندگی.

ملیت‌خواهی، تصادف را به تقدیر تبدیل می‌کند و به مردن سکولار معنای استمرار و تداوم می‌بخشد. با این حال، اندرسون هشدار می‌دهد که ساده‌انگاری است اگر ملت‌ها را صرفاً جایگزینی برای جماعت‌های مذهبی و نظام‌های پادشاهی بدانیم.

وطن: مفهومی خنثی و بی‌غرض

دکتر توحیدلو با استناد به اندرسون، تأکید می‌کند که مفهوم «وطن» برای همه یک مفهوم بی‌طرف و بی‌غرض است. تنها در این صورت است که می‌توان انتظار از خودگذشتگی و همبستگی برای آن را داشت. این تصور همگانی است و هیچ چیز جز این «آوای تصوری» ما را به هم مرتبط نمی‌سازد.

«طبیعی‌ست که در وطن‌گرایی نمی‌توان چنین حکم داد «هرکه نمی‌خواهد جمع کند برود!»»

این دیدگاه نشان می‌دهد که مفهوم وطن، بستری برای همبستگی داوطلبانه است و نه ابزاری برای طرد یا اجبار.