بحران آب در ایران: چرا تعرفه پایین آب کشاورزی، تهدیدی جدی است؟

چالش اصلی: تعرفه‌های پایین و مصرف بی‌رویه

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخش کشاورزی ایران با مصرف بیش از ۸۵ درصد از منابع آبی کشور، اصلی‌ترین عامل فشار بر ذخایر آبی است. با این حال، مهم‌ترین چالش در این حوزه نه صرفاً میزان مصرف، بلکه نرخ بسیار پایین تعرفه آب کشاورزی است که منجر به مصرف بی‌رویه، ناکارآمد و غیرمسئولانه آب در این بخش شده است.

بازدهی آبیاری در ایران؛ مقایسه با جهان

مطابق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹)، میانگین بازدهی آبیاری در ایران کمتر از ۴۰ درصد است. این در حالی است که این رقم در بسیاری از کشورهای پیشرو مانند استرالیا و اسپانیا به بیش از ۷۰ درصد می‌رسد. دلیل اصلی این تفاوت فاحش، استفاده گسترده از روش‌های سنتی مانند آبیاری غرقابی و نبود انگیزه اقتصادی برای صرفه‌جویی است. زمانی که هزینه واقعی آب در قبوض کشاورزان منعکس نمی‌شود، استفاده از آن به شکلی بی‌رویه و اتلاف‌گرایانه صورت می‌گیرد.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز تأکید می‌کند کشورهایی که تعرفه آب را بر اساس الگوی مصرف، حجم برداشت و بازدهی اقتصادی محصولات تنظیم کرده‌اند، توانسته‌اند به صورت چشمگیری مصرف آب را کاهش داده و همزمان بهره‌وری کشاورزی را افزایش دهند.

پیامدهای سیاست‌های یارانه‌ای

در ایران، سیاست‌های یارانه‌ای و تعرفه‌های نازل، نه تنها به اصلاح رفتار منجر نشده‌اند، بلکه باعث شده‌اند تا بسیاری از کشاورزان، محصولات آب‌بر مانند هندوانه، برنج و ذرت را حتی در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور کشت کنند. این در حالی است که مطابق گزارش وزارت نیرو (۱۴۰۱)، در سال‌های اخیر افت سطح آب‌های زیرزمینی به طور متوسط سالانه بیش از یک متر بوده و بسیاری از دشت‌های کشور در وضعیت بحران ممنوعه قرار گرفته‌اند.

راهکارهای پیشنهادی برای اصلاح

برای مقابله با این بحران، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

• واقعی‌سازی تدریجی تعرفه‌های آب کشاورزی: هزینه‌های واقعی آب باید به تدریج در قبوض کشاورزان منعکس شود.
• اعمال الگوی تعرفه‌ای پلکانی: تعرفه‌ها باید بر اساس حجم مصرف و نوع محصول تنظیم شوند.
• مالیات بر منابع آب برای پرمصرف‌ها: کشاورزان پرمصرف باید مشمول مالیات بر منابع آب شوند تا انگیزه برای کاهش مصرف ایجاد شود.
• آموزش و حمایت فنی: در کنار اصلاح تعرفه، آموزش و حمایت فنی برای استفاده از فناوری‌های نوین آبیاری مانند تیپ، بارانی و قطره‌ای باید گسترش یابد.

تا زمانی که آب کشاورزی ارزان و تقریباً رایگان باشد، نمی‌توان از کشاورزان انتظار داشت که بهره‌وری را بالا ببرند یا الگوی کشت خود را تغییر دهند.

ضرورت اصلاح نظام تعرفه‌گذاری

اصلاح نظام تعرفه‌گذاری آب، نه تنها یک تصمیم اقتصادی، بلکه یک ضرورت زیست‌محیطی و امنیتی برای آینده کشور است. بدون این اصلاحات، چرخه اتلاف آب ادامه خواهد داشت و امنیت غذایی و پایداری سرزمین به خطر خواهد افتاد.