بحران آب و امنیت غذایی: چالش‌های کشاورزی ایران در سایه خشکسالی

تولید در سایه بی‌آبی: چالش‌های کشاورزی دیم و آبی

سیروس جعفری، عضو هیات علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» به بررسی ابعاد خشکسالی و تاثیر آن بر کشاورزی و امنیت غذایی پرداخت. وی تاکید کرد که خشکسالی به ویژه بر کشاورزی دیم که حدود 60 درصد از زمین‌های کشاورزی ایران را شامل می‌شود، تاثیر منفی چشمگیری دارد. اگرچه سهم تولید این بخش از کل محصولات کشاورزی محدودتر است (حدود 30 درصد برای بقولات)، اما آسیب‌پذیری آن در برابر کم‌بارشی بالاست.

جعفری افزود که کم‌بارشی حتی بر کشت‌هایی که از مخازن ذخیره آب مانند سدها استفاده می‌کنند (نیشکر، برنج، ذرت و چغندر) نیز تاثیرگذار است. او با اشاره به سیلاب سال 1397 که منجر به افزایش تولید برنج به 3 میلیون تن شد، خاطرنشان کرد که در سال‌های خشکسالی، تولید این محصولات به شدت کاهش می‌یابد.

تاثیر خشکسالی بر شوری خاک و گردوغبار

خشکسالی علاوه بر کاهش تولید، بر شوری خاک نیز تاثیر می‌گذارد. در شرایط عادی، بارندگی باعث آب‌شویی طبیعی و جلوگیری از بازگشت شوری به سطح زمین می‌شود، اما در خشکسالی، شوری زمین تشدید شده و مانع رشد گیاهان می‌شود. این پدیده در سال‌های اخیر در بسیاری از دشت‌های ایران مشاهده شده است.

همچنین، خشکسالی منجر به بروز گردوغبار می‌شود که با نشستن بر روی محصولات زراعی، میزان تولید آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. به عنوان مثال، گردوغبار ناشی از خشکسالی در کشورهای همسایه می‌تواند بر کشاورزی استان کردستان تاثیر منفی بگذارد.

محدودیت‌های اصلاح الگوی کشت دیم

جعفری در پاسخ به امکان اصلاح الگوی کشت دیم برای مقابله با خشکسالی، اظهار داشت که تغییر الگوی کشت در بخش بزرگی از زمین‌های کشاورزی به دلیل ساختار خاص اراضی (مانند اراضی کوهپایه در زاگرس) امکان‌پذیر نیست. در این مناطق، تنها می‌توان به مدیریت ذخیره رطوبتی و اصلاح گونه‌های مقاوم به خشکسالی پرداخت. وی پیشنهاد داد که در برخی مناطق، کشت و کشاورزی محدود شود و گونه‌های گیاهی سازگارتر با دیم‌کاری (مانند جایگزینی جو با تریتیکاله) در اولویت قرار گیرند. با این حال، او ابراز تاسف کرد که در 3 یا 4 دهه اخیر، تغییر محسوسی در روش‌های سنتی کشت‌وکار ایجاد نشده است.

ضرورت اصلاح الگوی مصرف آب و کشت محصولات آب‌بر

جعفری بر لزوم اصلاح سیستم‌های آبیاری برای بهره‌وری بهتر از منابع آبی تاکید کرد. او اشاره کرد که مصرف آب در آبیاری سطحی به طور متوسط 1200 مترمکعب در هر هکتار است، در حالی که با آبیاری قطره‌ای این میزان به 250 تا 400 مترمکعب کاهش می‌یابد. همچنین، استفاده از گونه‌های گیاهی با کارایی بالاتر در شرایط خشکسالی و حفظ رطوبت خاک از دیگر راهکارهاست.

مفهوم آب مجازی و محصولات آب‌بر

وی به مفهوم آب مجازی اشاره کرد و گفت که میزان آب مصرفی برای تولید هر محصول کشاورزی اهمیت ویژه‌ای دارد. محصولاتی مانند نیشکر، سیب و برنج، آب‌بری بسیار بالایی دارند و منابع آبی را تهدید می‌کنند. به طور میانگین، تولید این محصولات در هر هکتار حدود 30 هزار مترمکعب آب مصرف می‌کند، در حالی که این میزان برای گندم حدود 8 هزار مترمکعب و برای چغندر 14 هزار مترمکعب است. بنابراین، در سال‌های خشکسالی، محدود کردن کشت محصولات آب‌بر ضروری است.

توقف کاشت برخی محصولات

این استاد کشاورزی بر لزوم توقف کشت برخی محصولات تاکید کرد. به عنوان مثال، در خوزستان 100 هزار هکتار نیشکر کشت می‌شود که به طور میانگین 6 میلیارد مترمکعب آب مصرف می‌کند. او پیشنهاد داد که با جایگزینی نیشکر با چغندر پاییزه، مصرف آب به 2 میلیارد مترمکعب کاهش یابد.

جعفری همچنین به کشت برنج در کشور اشاره کرد که با وجود آب‌بری بالا (40 هزار مترمکعب در هر هکتار)، به دلیل رشد قیمت مورد توجه قرار گرفته است. او هشدار داد که کشت این محصول در مناطق خشک و فراخشکی مانند خوزستان، فارس، چهارمحال و بختیاری و اصفهان، فاجعه‌آمیز خواهد بود و دولت باید برای کشت جایگزین برنامه‌ریزی کند.

چرا اصلاحات کشاورزی اجرایی نمی‌شود؟

جعفری دلایل متعددی را برای عدم اجرای اصلاحات در حوزه کشاورزی برشمرد:

• نیاز به سرمایه‌گذاری: تغییراتی مانند جایگزینی چغندر به جای نیشکر، نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجهی در کارخانه‌های فرآوری است که دولت و صنایع توان تامین آن را ندارند.
• کمبود توان مالی: کشور در حال حاضر توان و ظرفیت مالی برای اجرای اصلاحات اساسی را در اختیار ندارد.
• نیاز به مدیران توانمند: اصلاح این شرایط دشوار نیازمند مدیران توانمندی است که در بستر واقعی، بسیاری از مدیران چنین توانی را ندارند.
• عدم درک عمق بحران: جامعه و حتی برخی مسئولان هنوز به عمق فاجعه کم‌آبی و خشکسالی واقف نشده‌اند. بسیاری از مردم علت اصلی خشکی دریاچه ارومیه را نمی‌دانند و تنها دولت را مسئول می‌دانند، در حالی که همه افراد در بروز این چالش نقش دارند.

وی در پایان تاکید کرد که هنوز در برخی استان‌ها با عمق فاجعه کم‌آبی مواجه نشده‌ایم و اعتراضات کشاورزان تنها گوشه‌ای از مخاطرات خشکسالی را به نمایش می‌گذارد، اما به نظر می‌رسد جامعه هنوز متوجه عمق مشکل بی‌آبی نشده است.