دره کهن خرم‌آباد: گنجینه‌ای از تمدن پارینه‌سنگی و ثبت جهانی یونسکو

اهمیت باستان‌شناسی دره خرم‌آباد

عطا حسن‌پور، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان و مدیر پرونده ثبت جهانی دره خرم‌آباد، در خصوص محوطه‌های پیش از تاریخ این دره اظهار داشت: شواهد باستان‌شناسی به دست آمده از این محوطه‌ها، درک جامعی از سکونتگاه‌های پیش از تاریخ را نشان می‌دهد. غارها و پناهگاه‌های سنگی در این دره کهن واقع در زاگرس مرکزی، نشان از سکونتگاه‌های جوامع پارینه‌سنگی، به‌ویژه دوران پارینه‌سنگی میانی و جدید، دارد.

این محوطه‌های باستان‌شناسی فرصتی را برای بررسی الگوهای سکونت نئاندرتال‌ها و بازسازی شیوه‌های فرهنگی این انسان منقرض شده در منطقه خرم‌آباد فراهم کرده‌اند. علاوه بر شواهد فرهنگی قابل توجه از دوران نئاندرتال‌ها، پراکندگی اولین جمعیت‌های انسان‌های مدرن (هوموساپینس‌ها) در ایران نیز در این دره مشهود است که قدمت آنها به بیش از ۳۹ هزار سال پیش بازمی‌گردد.

حسن‌پور افزود: شواهد صنایع سنگی پیچیده و بیان هنری نمادین از این دوره، نشان از جهش قابل توجه در ساختار اجتماعی و هویت فرهنگی انسان دارد و نقش این دره کهن را به عنوان یک مرکز حیاتی برای نوآوری و سازگاری انسان در طول پارینه‌سنگی فوقانی برجسته می‌کند. اهمیت غارهای دره کهن و تاریخی خرم‌آباد فراتر از دوران پارینه‌سنگی است؛ یافته‌های باستان‌شناسی وجود استحکامات قابل توجهی از عصر برنز را در بالای رخ‌نمون کارستی فلک‌الافلاک و تپه واقع در زیر فلک‌الافلاک نشان می‌دهد.

غار کنجی: بینش‌هایی از پارینه‌سنگی میانی

غار کنجی، مکانی کلیدی مربوط به دوران پارینه‌سنگی میانی، در جنوب شرقی خرم‌آباد واقع شده است. این مکان، بینش‌های مهمی در مورد شیوه زندگی انسان‌های ماقبل تاریخ و سازگاری‌های رفتاری شکارچیان باستانی را ارائه می‌دهد.

• کاوش‌ها: کاوش‌ها نشان‌دهنده استفاده طولانی‌مدت از غار توسط شکارچیان پارینه‌سنگی میانی و گروه‌های گله‌دار ماقبل تاریخ بعدی است.
• مصنوعات سنگی: مجموعه سنگی کشف شده از لایه‌های پارینه‌سنگی میانی متعلق به سنت موستری زاگرس است که شامل نوک‌تیز، خراشنده‌های همگرا و جانبی است.
• بقایای جانوری: بقایای جانوری شامل گوزن قرمز، غزال، بز کوهی، گوسفند وحشی، گراز و گورخر است که نشان‌دهنده شکار فعال نئاندرتال‌ها در این محیط متنوع است.
• قدمت: قطعات زغال چوب بازیابی شده از اجاق‌ها، تاریخ‌گذاری رادیوکربن بیش از ۴۰ هزار سال را فراهم کرده‌اند.
• تغییر کاربری: در اواخر دوره مس و سنگ (هزاره چهارم پیش از میلاد)، غار کنجی به صورت فصلی توسط گله‌داران به عنوان اردوگاه موقت و آغل دام مورد استفاده قرار می‌گرفت.

غار گیلوران: توالی فرهنگی غنی

غار گیلوران، غاری کم‌عمق در شمال غربی دره خرم‌آباد است که کاوش در آن بقایای فرهنگی پارینه‌سنگی قابل توجهی را به دست آورده است. ترانشه اصلی ۵ افق باستان‌شناسی شامل مواد پارینه‌سنگی میانی، پارینه‌سنگی زبرین، نوسنگی، مس و سنگ، عصر برنز، تاریخی و اسلامی را آشکار کرده است.

• فرهنگ موستری: در پایین‌ترین سطح، مجموعه‌ای از فرهنگ موستری، احتمالاً متعلق به نئاندرتال‌ها، شامل نوک‌ها و تراشه‌های موستری ساخته شده با تکنیک لوالوا یافت شد.
• ابزارهای پارینه‌سنگی بالایی: در اعماق پایین‌تر سطوح پارینه‌سنگی بالایی، ابزارهایی با ویژگی‌های صنعت پارینه‌سنگی بالایی/برادوستی اولیه، از جمله تیغه‌های بلند و کوچک، خراشنده‌های جانبی و انتهایی، مشاهده شده است.

پناهگاه سنگی گرارجنه: ایستگاه قصابی باستانی

پناهگاه سنگی گرارجنه در جنوب شرقی خرم‌آباد، یکی از محوطه‌های مهم پارینه‌سنگی در این دره کهن است که عمدتاً حاوی بقایای باستانی از دوره‌های پارینه‌سنگی میانه و جدید است.

• یافته‌ها: آثار سنگی و تعداد کمی آتش‌دان یافت شده است.
• بقایای جانوری: مطالعه بقایای جانوری نشان‌دهنده شناسایی آن به عنوان یک ایستگاه قصابی است که شواهدی از قصابی حیواناتی همچون بز و گوسفند وحشی، گورخر، گوزن قرمز، غزال و گاومیش در لایه‌های مختلف به دست آمده است.
• ابزارهای تشخیصی: تیغه‌های موستری، خراشنده‌های جانبی و تیغه‌های کوچک روتوش شده به همراه تیغه‌های ارجنه گزارش شده‌اند.

غار کلدر: حفظ توالی فرهنگی تا دوران اسلامی

غار کلدر، مکانی باستانی مهم در شمال غربی خرم‌آباد است که توالی فرهنگی را از دوره پارینه‌سنگی میانی تا دوران اسلامی حفظ کرده است. قدیمی‌ترین آثار سکونت انسان حداقل به ۶۳ هزار سال پیش بازمی‌گردد.

• توالی فرهنگی: شامل شواهدی از دوران پارینه‌سنگی میانی و جدید، فراپارینه‌سنگی، نوسنگی، مس و سنگ، برنز و آهن و همچنین دوره‌های تاریخی و اسلامی است.
• ابزارهای موستری: لایه‌ای به ضخامت ۸۰ سانتی‌متر حاوی مصنوعات سنگی موستری به همراه بقایای جانوری و گیاهی مرتبط یافت شده که به نئاندرتال‌ها نسبت داده می‌شود.
• استراتژی معیشتی: بقایای جانوری از لایه‌های پارینه‌سنگی، استراتژی معیشتی غالب بر بز کوهی، گاو وحشی (اوراک) و گوزن قرمز را نشان می‌دهد.

غار قمری: اردوگاه پایه شکارچیان-گردآورندگان

فریدون بیگلری، کاوشگر غار قمری و معاون فرهنگی موزه ملی ایران، در خصوص این غار که در شمال غربی دره خرم‌آباد واقع شده، توضیح داد: غار قمری مکانی باستانی غنی است که سطوح باستانی مربوط به دوران پارینه‌سنگی میانی، پارینه‌سنگی جدید، نوسنگی، عصر برنز و سنگ، دوره‌های تاریخی و اسلامی را آشکار کرده است.

• قدمت: تخمین زده می‌شود که اولین سکونتگاه‌های این مکان بین ۴۰ هزار تا ۸۰ هزار سال پیش باشد.
• مصنوعات سنگی: رسوبات پارینه‌سنگی میانی حاوی مصنوعات سنگین منسوب به صنعت موستریان است.
• کاربری: این غار به عنوان یک اردوگاه پایه توسط شکارچیان-گردآورندگان پارینه‌سنگی میانی و احتمالا نئاندرتال‌ها مورد استفاده قرار گرفته است.
• شواهد تجارت: کشف دو صدف بزرگ گوش ماهی نشان‌دهنده تجارت در مسافت‌های طولانی یا مهاجرت‌های کمتر محتمل با خلیج فارس است.

غار یافته: قدیمی‌ترین شواهد لباس و زیورآلات

سونیا شیدرنگ، کاوشگر غار یافته و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی تهران، در خصوص این غار که در سیزده کیلومتری غرب خرم‌آباد واقع شده، گفت: این غار شامل سه عنصر غار یافته، پناهگاه سنگی گچی و پناهگاه سنگی سرخ لیزه است.

• قدمت سکونت: محققان ۲۶ قطعه زغال چوب را قدمت‌گذاری کردند که نشان می‌دهد انسان‌های پارینه‌سنگی بالایی بین ۲۹ تا ۳۹ هزار سال پیش در این غار سکونت داشته‌اند.
• مصنوعات: شامل مصنوعات سنگی و استخوانی، بقایای حیوانات شکار شده، زیورآلات ساخته شده از صدف و دندان، خاک قرمز اُخرایی و شواهدی از خاکستر و آتشدان هستند.
• شواهد لباس: چندین ابزار استخوانی مانند درفش و سوزن یافت شد که نشان‌دهنده دوخت پوست و لباس است و ممکن است قدیمی‌ترین شواهد لباس در ایران باشد.
• اشیاء نمادین: شواهد قابل توجهی از اشیاء نمادین و تزیینی از جمله مهره‌ها و آویزهای ساخته شده از دندان گوزن، صدف و هماتیت به دست آمده است.
• شبکه تجارت: صدف‌های مورد استفاده به عنوان مهره از خلیج فارس سرچشمه گرفته‌اند که نشان‌دهنده وجود شبکه‌ای از تجارت یا تبادل بین جوامع ماقبل تاریخ است.

خرم‌آباد: پایتخت تمدن باستانی جهان

خرم‌آباد، به لحاظ جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، «ایرانی کوچک» نام گرفته است که مهد تمدن و خاستگاه زندگی انسان هوشمند است. پس از سال‌ها تلاش، پرونده ثبت جهانی مکان‌های پیش از تاریخ آن از سد یونسکو گذشت و حالا در سودای جهان‌شهر، مشعوف است. ثبت مکان‌های پیش از تاریخ دره خرم‌آباد، دریچه‌ای به تاریخ کهن و پیشینه تمدن بشری است. این فرآیند بدون تلاش جمعی، مضاعف و شبانه‌روزی همه اقشار جامعه از نخبگان تا عامه مردم میسر نمی‌شد. پویش مطالبه ثبت جهانی و تلاش برای تسهیل تحقق آن، از ابتدای سال ۱۴۰۴ شروع شد و حاصل آن به کام مردم نشست و اکنون زمان آن رسیده که با یک عزم ملی و استانی در راستای توسعه صنعت گردشگری و تقویت رونق اقتصادی این دیار گام برداریم.