گفتگو با حجت‌الحق حسینی: میراث علمی مسلمانان و نقش ایرانیان در «هزار و یک اختراع»

داستان پیدایش «هزار و یک اختراع»

کتاب «هزار و یک اختراع: میراث مسلمانان در جهان ما» دارای دو روایت تاریخی شنیدنی است؛ یکی از زبان پدیدآورنده اصلی، پروفسور سلیم الحسنی، و دیگری از دیدگاه مترجم و پژوهشگر فارسی، سید حجت‌الحق حسینی.

روایت پروفسور سلیم الحسنی

پروفسور سلیم الحسنی، دانشمند عراقی و استاد مهندسی مکانیک در دانشگاه منچستر، از سال ۱۹۷۵ میلادی و با الهام از لرد بودن، رئیس وقت مؤسسه علوم و فناوری دانشگاه منچستر، به مطالعه تاریخ علم و فناوری در جهان اسلام پرداخت. لرد بودن شیفته روش مدیریت مسلمانان در قلمرو وسیعشان بود و به ویژه به مفهوم شاخص‌گذاری توجه داشت. پس از درگذشت لرد بودن در سال ۱۹۸۹، کار مؤسسه متوقف شد، اما در سال ۱۹۹۳، پروفسور دونالد کاردلول، بنیان‌گذار موزه علوم و فناوری منچستر، الحسنی را به پر کردن «هزار سال گم‌شده تاریخ مهندسی» که در نسخ خطی عربی نهفته بود، ترغیب کرد. این تلاش‌ها منجر به نگارش کتاب انگلیسی «هزار و یک اختراع: میراث مسلمانان در جهان ما» شد.

ساختار اصلی کتاب شامل هفت بخش مهم است که به موضوعات مختلفی می‌پردازد:

• خانه: ردپای قهوه، ساعت، شطرنج، نظافت، ابزار هوشمند، اتاق تاریک، تغذیه، صوت و فرش.
• مدرسه: بیت‌الحکمه، مدرسه، دانشگاه، کتابخانه، کتابت، دانش ترجمه و هنر.
• بازار: انقلاب کشاورزی، توازن بوم‌شناختی، مدیریت آب، سدسازی، تجارت، صنعت نساجی، جواهرات، سفال و سفالگری، پول و کاغذ.
• بیمارستان: آموزش پزشکی، ابزارهای جراحی، گردش خون، مایه‌کوبی، داروسازی، گیاه‌پزشکی.
• شهر: برنامه‌ریزی شهری، معماری، طاق و قوس و گنبد، مناره و مسجد، حمام، باغ.
• در دنیای پیرامون: مساحی، پدیده‌های طبیعی، جغرافیا، اکتشافات دریایی، علوم اجتماعی و اقتصاد، رمزنویسی و رمزگشایی.
• جهان: اخترشناسی، رصدخانه، ابزارهای نجومی، اسطرلاب، ستارگان.

فصل هشتم نیز شامل گاهشمار و واژه‌نامه است.

روایت ترجمه و تولید فارسی

سید حجت‌الحق حسینی، مترجم و سرویراستار علمی نسخه فارسی، داستان ترجمه این کتاب را از سال ۱۳۸۷ شمسی آغاز می‌کند. پس از مشاهده نمایشگاه «۱۰۰۱ اختراع مسلمانان» در ترکیه توسط یکی از مسئولان وزارت آموزش و پرورش و پیشنهاد ترجمه کتاب برای جوانان ایرانی، حسینی و همکارانش دو اشکال عمده در نسخه اصلی یافتند: تحریف تاریخ با نادیده گرفتن نقش ایرانیان و ضعف هنری و بصری. برای رفع این مشکلات، تیمی از دانشوران و هنرمندان گرد هم آمدند تا با افزودن عکس‌های سفارشی، تصاویر سه‌بعدی و نقاشی‌های افزوده، کتاب را از نظر بصری غنی‌تر کنند و نقش ایرانیان را در پیشرفت‌های علمی و فرهنگی برجسته سازند.

علاوه بر ترجمه و تدوین، دو بخش مهم به نسخه فارسی افزوده شد:

1. کتاب‌شناسی در حوزه تاریخ علم و فناوری: این بخش شامل کتاب‌هایی است که در موضوعات علمی مشخص چاپ شده، به زبان فارسی موجود بوده و بر مبنای نسخ خطی اصلاح‌شده منتشر شده‌اند.
2. زیست‌نامه دانشوران ماندگار ایران و جهان اسلام: این بخش به معرفی دانشمندان برجسته از قرن دوم تا سیزدهم هجری قمری می‌پردازد.

کتاب فارسی سرانجام در زمستان ۱۳۹۰ توسط نشر طلایی منتشر شد. پروفسور سلیم الحسنی پس از مشاهده نسخه فارسی، با شگفتی و تحسین اذعان داشت که ترجمه فارسی «قوی‌تر و دقیق‌تر» از نسخه اصلی انگلیسی است.

اهمیت مطالعه تاریخ و فلسفه علم

سید حجت‌الحق حسینی بر این باور است که مطالعه تاریخ علم به تنهایی کافی نیست و باید به فلسفه علم و فناوری نیز توجه شود. او معتقد است که صرف روایتگری تاریخ، گره‌ای را باز نمی‌کند و باید از «روایت به درایت» رسید. فلسفه علم، شیوه اندیشیدن به ایده‌پردازی و پدیدآوری مفاهیم علمی را آموزش می‌دهد و نشان می‌دهد که یک اندیشه یا ابزار به یکباره خلق نمی‌شود، بلکه در طول زمان و بر مبنای سعی و خطا کامل می‌گردد.

این نگاه کلان به افراد کمک می‌کند تا بدانند که پیشرفت‌های علمی و فناوری محصول مشارکت همه افراد بشر است، هرچند در برخی دوره‌ها، اقوام و ملل خاصی نقش پررنگ‌تری ایفا کرده‌اند. به عنوان مثال، ایجاد بیت‌الحکمه و اهتمام به امر ترجمه در قرون اولیه اسلامی، زمینه را برای آفرینش دانش در قرون بعدی فراهم آورد، همانند تشکیک خیام نیشابوری در اصل پنجم اقلیدس.

حسینی تأکید می‌کند که خواندن این کتاب به افزایش عزت نفس و غرور فرهنگی جوانان ایرانی کمک می‌کند و به آن‌ها اعتماد به نفس می‌دهد تا با ذهنی باز با پدیده‌ها و موضوعات روبه‌رو شوند. او به نقش قرآن کریم در تعالی علم مسلمانان اشاره می‌کند که حدود ۱۳۵۰ آیه در طبیعیات و ۷۰۰ آیه در مباحث نجومی دارد.

نقش ایرانیان در پیشرفت‌های علمی و فرهنگی

حسینی با غیرت و تعصب خاصی بر نقش ایران فرهنگی در میراث دانش تأکید می‌کند. او به شخصیت‌هایی چون خیام نیشابوری اشاره می‌کند که علاوه بر ریاضی‌دان برجسته، فیلسوفی ربانی نیز بوده و آثاری در موسیقی نیز داشته است. او یادآور می‌شود که علم جبر صد در صد ایرانی است و از ابداع تا تکاملش، حاصل غیرت دانش ایرانی است.

همچنین، به ابونصر فارابی و خواجه نصیرالدین طوسی اشاره می‌شود که علاوه بر کارهای مهم نجومی و ریاضیاتی، در زمینه موسیقی نیز رساله‌هایی نوشته‌اند. ساز دودوک، که ارمنی‌ها آن را به خوبی می‌نوازند، در اصل اختراع خواجه نصیرالدین طوسی است.

نمونه‌های دیگری از جریان علم در ایران شامل رصد ۸۸ صورت فلکی توسط عبدالرحمان صوفی رازی در ری و نگارش کتاب «صور الکواکب الثابته» است که بعدها توسط خواجه نصیرالدین طوسی به فارسی برگردانده شد. این جریان علم و فناوری ایرانی در تمام ابعاد زندگی انسان، از پدیده قنات (مانند قنات قصبه گناباد) تا آس‌بادهای نشتیفان و سازه‌های آبی شوشتر، جاری بوده است.

وفاق و همزیستی مسالمت‌آمیز در تمدن اسلامی

یکی از نکات مهمی که حسینی بر آن تأکید دارد، منطق گفتگو و منطق وفاق و همزیستی مسالمت‌آمیز در حوزه تمدن اسلامی است. او به نمونه رصدخانه مراغه اشاره می‌کند که خواجه نصیرالدین طوسی در اوضاع آشفته حمله مغولان، دانشمندان را از سراسر جهان اسلام گرد هم آورد و با مدیریت علمی و خوش‌رفتاری خود، آن‌ها را به کار علمی واداشت. این وفاق و احترام متقابل بین دانشمندان، فارغ از اختلافات سیاسی و مذهبی، عامل اصلی پیشرفت تمدن اسلامی بوده است.

کتاب «اجوبه المسائل النصیریه» که شامل ۲۰ نامه از ریاضیدانان، فیلسوفان و عارفان به خواجه نصیرالدین طوسی و پاسخ‌های اوست، نمونه‌ای بارز از حلم و بردباری و تحمل مخالف است. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه خواجه نصیرالدین طوسی با بزرگواری به توهین‌ها پاسخ می‌داد و به جای تمرکز بر اختلافات، به اهداف آرمانی تمدن، یعنی گفتگو و همزیستی مسالمت‌آمیز، می‌پرداخت.

حسینی در پایان تأکید می‌کند که فرهنگ ایرانی-اسلامی، فرهنگی پویا و بالنده است که شخصیت‌هایی چون فردوسی، نظامی، حافظ، خیام، خواجه نصیر و ابوریحان بیرونی را در خود پرورانده و برکاتش به همگان خواهد رسید. او اشاره می‌کند که ۴۶۵۲ جلد از نسخ خطی آثار خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۷۳ کتابخانه در سراسر جهان فهرست شده و کتاب‌شناسی جامع او شامل ۶۷۰۷ مدخل به ۱۸ زبان بین‌المللی است که نشان‌دهنده عظمت فرهنگی و اقتدار علمی ایران و اسلام است.