محمدمهدی فرقانی: از مشقات کیهان دهه ۵۰ تا جوانگرایی پیش از انقلاب

ورود به سرویس گزارش کیهان: آزمونی دشوار

محمدمهدی فرقانی پس از یک ماه فعالیت در حوزه انرژی، با پیشنهاد امیر طاهری، سردبیر وقت کیهان، به سرویس گزارش منتقل شد. این انتقال با آزمونی سخت همراه بود؛ محمد بلوری، دبیر سرویس گزارش و حوادث، دو سوژه گزارش را به فرقانی سپرد و از او خواست تا همان روز آنها را تهیه و تایپ شده تحویل دهد. این سوژه‌ها شامل تونل زیرزمینی میدان امام حسین(ع) و دفاع غیرنظامی (پدافند غیرعامل) بودند.

فرقانی با وجود دشواری کار، موفق شد هر دو گزارش را تا عصر همان روز آماده کند. این تلاش و پشتکار، مورد تحسین بلوری قرار گرفت و اولین گزارش او فردای آن روز در صفحه ۵ کیهان به چاپ رسید. این اتفاق نقطه عطفی در مسیر حرفه‌ای فرقانی بود و او در سال ۱۳۵۶ به معاونت سرویس گزارش ارتقا یافت. پس از انقلاب، سرویس گزارش با حوزه‌های خبری دیگر ترکیب شده و سرویس «گزارش و شهری» را تشکیل داد.

مطبوعات در آستانه انقلاب: سانسور و اعتصاب

از اواخر سال ۱۳۵۶، فضای سیاسی کشور دستخوش تغییر شد و انتقادها، به‌ویژه از سوی حزب اقلیت مجلس (حزب مردم)، افزایش یافت. انتشار نامه‌ای با امضای بیش از ۱۰۰ روزنامه‌نگار در اعتراض به سانسور، خطاب به جمشید آموزگار، نخست‌وزیر وقت، نشانه‌ای از آغاز روحیه اعتراض و تغییر بود. فرقانی نیز با وجود اینکه در آن زمان سرباز بود، این نامه را امضا کرد.

در سال ۱۳۵۷، با تشدید فضای سیاسی، تعدادی از روزنامه‌نگاران در کیهان و دیگر روزنامه‌ها از سوی ساواک ممنوع‌القلم شدند، هرچند حقوقشان را دریافت می‌کردند. با روی کار آمدن دولت نظامی ازهاری، روزنامه‌ها به مدت حدود دو ماه تعطیل شدند. فرقانی در صبح اعلام حکومت نظامی، با مشاهده فضای غیرعادی و نظامی شهر، متوجه وضعیت شد و از ورود به دفتر روزنامه کیهان که توسط سربازان کنترل می‌شد، منصرف گردید.

اعتصاب مطبوعات با روی کار آمدن دولت شاپور بختیار پایان یافت. روزنامه‌ها با پیامی از امام خمینی (ره) که روزنامه‌نگاران را به بازگشت به کار و آگاهی‌بخشی به مردم فرا می‌خواند، فعالیت خود را از سر گرفتند. دوره بختیار برای روزنامه‌نگاران نسبتاً بازتر بود و کنترل کمتری بر کار آنها اعمال می‌شد. این روند تا پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ادامه یافت.

کیهان و اطلاعات: تفاوت در رویکرد

محمدمهدی فرقانی در مقایسه روزنامه کیهان و اطلاعات در دهه ۵۰، به تفاوت‌های مدیریتی و رویکردی این دو نشریه اشاره می‌کند:

• جوانگرایی در کیهان: کیهان از اوایل دهه ۵۰، با جذب فارغ‌التحصیلان و حتی دانشجویان سال دوم و سوم رشته مطبوعات، رادیو و تلویزیون به عنوان کارآموز، رویکردی جوان‌گرا اتخاذ کرد. این سیاست باعث تزریق فکر جوان، نوگرایی و خلاقیت به تحریریه شد.
• رشد سنت گزارش‌نویسی: سرویس گزارش کیهان عمدتاً از نیروهای جوان و فارغ‌التحصیل تشکیل شده بود که به رشد سنت گزارش‌نویسی میدانی و نزدیک شدن به جامعه کمک کرد.
• افزایش تیراژ کیهان: با وجود محدودیت‌ها، کیهان توانست با نسل جوان ارتباط بهتری برقرار کند و به نیازهای جامعه پاسخ دهد، که منجر به افزایش نسبی تیراژ آن از اوایل دهه ۵۰ شد. در آن زمان، تیراژ ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نسخه برای روزنامه‌ای با توجه به نرخ سواد ۴۸ درصدی در تهران، بسیار قابل قبول بود.
• سنت‌گرایی اطلاعات: در مقابل، روزنامه اطلاعات کمتر به جوانگرایی روی خوش نشان داد و رویکردی سنتی‌تر داشت. این تفاوت در رویکرد، راه این دو روزنامه را تا حدی از هم جدا کرد.

فرقانی تأکید می‌کند که چابکی و تحرک نیروهای جوان در کیهان، که بر حضور میدانی و جمع‌آوری اطلاعات از «کف خیابان» تأکید داشتند، باعث شد این روزنامه با وجود محدودیت‌ها، خود را به متن جامعه نزدیک‌تر کند. او معتقد است که همین جوانگرایی، عامل اصلی رشد و پیشرفت کیهان، هم از نظر تکنیک حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و هم از منظر نگاه به جامعه و مسائل آن بود، تا جایی که کیهان اولین روزنامه‌ای بود که به انقلاب روی خوش نشان داد.