طوفان نوح: روایتی الهی یا اقتباسی از فرهنگ‌های کهن؟

مقایسه داستان طوفان نوح در قرآن و منابع پیشاقرآنی

داستان طوفان نوح در منابع سومری، بابلی، عبری (کتاب مقدس) و قرآن کریم روایت شده است. با وجود شباهت‌های کلی، تفاوت‌های مهمی در جزئیات و اهداف این روایات وجود دارد:

• نام قهرمان: در روایت سومری «زیوسودرا»، در روایت بابلی «اوتناپیشتیم» و در قرآن و عهدین «نوح» است.
• جزئیات کشتی و طوفان: روایات بابلی و تورات به جزئیاتی مانند اندازه کشتی، مدت طوفان و فرستادن پرندگان اشاره دارند، در حالی که قرآن به این جزئیات نمی‌پردازد. با این حال، همه روایات به سوار شدن حیوانات و نابودی موجودات خارج از کشتی اشاره کرده‌اند.
• محل فرود کشتی: در روایت بابلی کوه «نیسیر»، در تورات «آرارات» و در قرآن «جودی» ذکر شده است.
• هدف طوفان: در کتاب مقدس برای تنبیه گنه‌کاران، در قرآن برای نابودی کافران و مشرکان، اما در روایت بابلی به دلیل هوس خدایان رخ می‌دهد.
• نجات نوح: در تورات، نوح به دلیل برگزیدگی نجات می‌یابد. در قرآن، او برای هدایت قومش مبعوث می‌شود. در روایت بابلی، نجات او به کمک یکی از خدایان دوستدارش صورت می‌گیرد.
• مبنای اعتقادی: داستان تورات و قرآن بر پایه یکتاپرستی است، با تأکید بر پند و اندرز و جنبه‌های اخلاقی در قرآن. در مقابل، روایت بابلی بر پایه شرک و اعتقاد به خدایان متعدد است.

چرایی اقتباسی نبودن داستان طوفان نوح در قرآن

احتمال اقتباس قرآن از منابع سومری و بابلی منتفی است، زیرا این منابع در زمان نزول قرآن در دسترس نبودند. ادعای اصلی درباره اقتباس از کتاب مقدس (بایبل) است. اما مقایسه دقیق این دو روایت، اختلافات قابل توجهی را آشکار می‌سازد که نظریه اقتباس را رد می‌کند:

• علت طوفان: در عهدین، خدا از آفرینش انسان پشیمان شده و تصمیم به هلاکت همه می‌گیرد. در قرآن، مشکل اصلی شرک و بت‌پرستی قوم نوح و دعوت او به یکتاپرستی است.
• آموزه‌های نوح: قرآن به آموزه معاد از سوی حضرت نوح اشاره دارد، در حالی که در عهد عتیق چنین آموزه‌ای نقل نشده است.
• گستره طوفان: ظاهر کتاب مقدس جهانی بودن طوفان را نشان می‌دهد، اما قرآن طوفان را مختص قوم نوح می‌داند.
• نجات‌یافتگان: در عهد قدیم، تنها هشت نفر از خانواده نوح نجات می‌یابند. اما در قرآن، همسر و پسر نوح نیز غرق می‌شوند و مؤمنان به او نیز سوار کشتی می‌شوند.
• مدت عمر/نبوت: تورات عمر 950 ساله را به نوح نسبت می‌دهد، در حالی که قرآن این رقم را مدت نبوت ایشان می‌داند.
• نسبت‌های ناروا: عهد عتیق کارهای نادرستی مانند نوشیدن شراب و مستی را به نوح نسبت می‌دهد، در حالی که قرآن از چنین نسبت‌هایی مبرا است.
• پشیمانی خداوند: مطابق تورات، خدا از غرق کردن مردم پشیمان شده و رنگین‌کمان را برای یادآوری به خود قرار می‌دهد. اما در قرآن، خدا پشیمان نشده و داستان را برای عبرت دیگران نقل می‌کند.

نتیجه‌گیری: تفاوت‌های هدفمند و جهان‌بینی خاص

مقایسه داستان طوفان نوح در قرآن و عهدین نشان می‌دهد که با وجود شباهت‌هایی که ناشی از منشأ الهی واحد آن‌هاست، تفاوت‌های مهمی نیز وجود دارد که احتمال اقتباس را نفی می‌کند. هدف قرآن از نقل داستان، هدایت و عبرت‌آموزی است، در حالی که تورات بیشتر در مقام داستان‌سرایی تاریخی است.

قرآن به جزئیاتی که کاربرد هدایتی ندارند، نمی‌پردازد و تفاوت‌های آن با عهدین، حساب‌شده، هدفمند و بر اساس یک جهان‌بینی خاص است. برای مثال، روایت قرآن مطلبی را که با شأن و منزلت خداوند و پیامبر او منافات داشته باشد، شامل نمی‌شود؛ برخلاف عهدین که اموری همچون پشیمانی و ترس از فراموشی را به خدا یا شراب‌خواری و برهنگی را به حضرت نوح نسبت داده است.