افول نفوذ روسیه در خاورمیانه: درسی برای چین و آمریکا

افول نفوذ روسیه در خاورمیانه

«مایکل مک‌فال»، استاد علوم سیاسی دانشگاه استنفورد، به همراه تحلیلگران دیگر در مقاله‌ای در «فارن‌افرز» به بررسی کاهش نفوذ روسیه در خاورمیانه پرداخته‌اند. این مقاله تاکید می‌کند که در خاورمیانه جدید، دیگر نیازی به مسکو نیست و شکست‌های این کشور فراتر از منطقه طنین‌انداز خواهد شد.

• حملات ۷ اکتبر و محور مقاومت: پاسخ اسرائیل به حملات حماس، ضربات جدی به «محور مقاومت» وارد کرد که روسیه با آن روابط نزدیکی داشت.
• سقوط رژیم اسد: رژیم اسد در سوریه، که مدت‌ها از متحدان ارزشمند روسیه بود، به طرز چشمگیری فروپاشید.
• انفعال در برابر ایران: عدم مداخله روسیه در زمان حملات ایالات متحده و اسرائیل به تاسیسات هسته‌ای ایران، اعتبار مسکو را به عنوان ضامن امنیت منطقه زیر سوال برد.

این تحولات نشان می‌دهد که روسیه «دوست روزهای خوب» است، نه «روزهای سخت». این واقعیت باید درسی هوشیارکننده برای شی جین پینگ و حزب کمونیست چین باشد که در صورت بروز درگیری، به ویژه بر سر تایوان، مسکو احتمالا در حاشیه باقی خواهد ماند.

مسیر دمشق: از انزوا تا بازگشت پوتین

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، روسیه برای مدتی از صحنه بین‌المللی، از جمله خاورمیانه، کنار کشید. بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور وقت، بر ادغام روسیه در غرب تمرکز داشت و توجه کمی به حفظ روابط دوران شوروی با دشمنان ایالات متحده در خاورمیانه نشان داد.

بازگشت پوتین به صحنه خاورمیانه

ولادیمیر پوتین، که در سال ۲۰۰۰ به ریاست‌جمهوری رسید، به تدریج به این غفلت پایان داد:

• پس از ۱۱ سپتامبر: پوتین به سرعت از «جنگ جهانی علیه تروریسم» جورج بوش استقبال کرد.
• تحریم‌های ایران: در سال ۲۰۱۰، روسیه در کنار ایالات متحده به قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت رای داد که جامع‌ترین تحریم‌ها علیه تهران را اعمال می‌کرد. پنج سال بعد، روسیه به برجام پیوست.
• همکاری ضد تروریسم: در این دوره، روسیه با ایالات متحده برای مبارزه با سازمان‌های تروریستی در منطقه همکاری کرد.

نقطه عطف بهار عربی

بهار عربی در سال ۲۰۱۱، نقطه عطفی برای سیاست پوتین در خاورمیانه بود. در حالی که غرب سقوط دیکتاتوری‌ها را جشن می‌گرفت، پوتین نسبت به پیامدهای آن هشدار داد و فروپاشی خودکامگان را عامل جنگ‌های داخلی و تقویت افراط‌گرایان دانست.

پوتین قطعنامه شورای امنیت در مورد لیبی را «ناقص و دارای ایراد» خواند و گفت که «همه‌چیز را مجاز می‌داند» و «شبیه فراخوان‌های قرون‌وسطایی برای جنگ‌های صلیبی است».

پس از اعتراضات دسامبر ۲۰۱۱ در روسیه، پوتین ایالات متحده را مسئول این تظاهرات دانست و از همکاری با واشنگتن روی‌گردان شد. این تغییر رویکرد پیامدهای قابل توجهی برای سیاست خارجی روسیه در خاورمیانه داشت:

• همسویی با پادشاهان خاورمیانه: نگرانی‌های پوتین در مورد ثبات، با نگرانی پادشاهان خاورمیانه که تغییر رژیم را عامل قدرت‌گیری جهادی‌ها می‌دانستند، همسو شد.
• تقویت روابط: پوتین از این فرصت برای تعمیق روابط با اسرائیل و پادشاهی‌های عرب استفاده کرد، به ویژه زمانی که روابط آنها با ایالات متحده به دلیل حمایت از تغییرات سیاسی و نزدیکی ظاهری با ایران، متشنج بود.
• حمایت از السیسی و حفتر: پوتین پس از به قدرت رسیدن عبدالفتاح السیسی در مصر (۲۰۱۳) رابطه نزدیکی با او برقرار کرد و جای خالی ناشی از عقب‌نشینی آمریکا در لیبی را با حمایت از ژنرال خلیفه حفتر پر کرد.
• استقبال از بن‌سلمان: در سال ۲۰۱۸، پوتین آشکارا از محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان، پس از ترور جمال خاشقجی استقبال کرد.
• روابط با نتانیاهو و حماس: پوتین رابطه شخصی خود را با بنیامین نتانیاهو تقویت کرد، در حالی که هرگز حماس را یک گروه تروریستی ننامید و آن را «جنبش آزادی‌بخش ملی» توصیف کرد. این توانایی پوتین در حفظ روابط همزمان با اسرائیل و حماس، گواهی بر دیپلماسی موفق او در آن زمان بود.

دوست روزهای خوب: آزمون بحران

تلاش پوتین برای گسترش نفوذ در خاورمیانه در ابتدا نتایجی به همراه داشت:

• عدم انتقاد از حمله اوکراین: پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، پادشاهی‌های عرب از انتقاد از روسیه در سازمان ملل خودداری کرده و به ائتلاف تحریم‌های بین‌المللی نپیوستند.
• توافق نفتی: در اکتبر ۲۰۲۲، پوتین و محمد بن‌سلمان توافقی برای کاهش صادرات نفت امضا کردند که منجر به افزایش قیمت نفت و تامین مالی ماشین جنگی روسیه شد.
• حمایت از اسد: در سال ۲۰۱۵، نیروی هوایی روسیه در کنار متحدان اسد، دیکتاتور سابق دمشق را ۹ سال دیگر در قدرت نگه داشت و در ازای آن، اسد به روسیه دسترسی مداوم به پایگاه دریایی طرطوس و پایگاه هوایی حمیمیم را داد.
• افزایش صادرات تسلیحات: در سال‌های پس از بهار عربی، صادرات تسلیحات روسیه به خاورمیانه، از جمله به مصر و ترکیه، افزایش یافت.

فروپاشی استراتژی پوتین

با این حال، پس از حمله حماس در ۷ اکتبر، استراتژی پوتین در مسیر فروپاشی قرار گرفت:

• عدم کمک به حماس و حزب‌الله: پوتین هیچ کمک قابل توجهی به حماس یا حزب‌الله ارائه نداد و پیشنهاد میانجی‌گری او نیز توسط نتانیاهو پذیرفته نشد.
• سقوط رژیم اسد: در دسامبر ۲۰۲۴، رژیم اسد فروپاشید و سرمایه‌گذاری چند دهه‌ای روسیه در حمایت از بشار اسد در عرض چند روز از بین رفت. پوتین به اسد پناهندگی داد، اما هیچ کاری برای دفع نیروهای شورشی انجام نداد.
• انفعال در برابر ایران: روسیه ضربه جدی‌تر را زمانی متحمل شد که اسرائیل و ایالات متحده در ماه ژوئن تاسیسات هسته‌ای ایران را بمباران کردند و واکنش پوتین تنها محکومیت لفظی و عدم کمک به متحد قدرتمند خود بود.

رهبران خاورمیانه نسبت به انفعال روسیه بی‌توجه نبوده‌اند. نگرش اسرائیل نسبت به روسیه نیز تغییر کرده است و با بازگشت ترامپ به کاخ سفید، الزام نتانیاهو برای نزدیکی به پوتین کاهش یافته است. ناتوانی یا بی‌تفاوتی پوتین در تاثیرگذاری بر رویدادها، باید محمد بن‌سلمان را به تجدیدنظر در روابط خود با ایالات متحده، چین و روسیه وادارد.

تصمیم پوتین برای عدم کمک به شرکای خود در خاورمیانه همچنین پیامی به رهبران پکن در مورد ارزش روسیه به عنوان یک متحد در صورت جنگ بین چین و ایالات متحده بر سر تایوان است. این نشان می‌دهد که در صورت نیاز پکن، نباید انتظار کمک چندانی از روسیه داشت. حمایت پوتین در چنین درگیری‌ای احتمالا محدود به تامین نفت و گاز چین خواهد بود، زیرا همانطور که وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، اظهار کرد، روسیه تا زمانی برای چین ارزشمند است که جنگ در اوکراین ادامه یابد و منابع و توجه ایالات متحده را از آسیا منحرف کند، اما نمی‌توان برای چیز دیگری روی آن حساب کرد.