چهار دهه نماز جمعه؛ از حماسه دانشگاه تهران تا سنگر بصیرت‌افزایی

انتصاب تاریخی و آغاز فریضه

در تاریخ ۵ مرداد ۱۳۵۸، حضرت امام خمینی (ره) با صدور حکمی تاریخی، آیت‌الله سید محمود طالقانی را به عنوان اولین امام جمعه تهران پس از انقلاب منصوب کردند. در این حکم بر ضرورت برگزاری نماز جمعه با تمامی ابعاد اجتماعی، سیاسی و دینی آن، در عصر پیروزی نهضت اسلامی و احیای ارزش‌های دینی تأکید شده بود.

حماسه اولین نماز جمعه

با انتشار این پیام، مردم پایتخت از نخستین ساعات بامداد پنجم مرداد ۱۳۵۸ به سمت زمین چمن دانشگاه تهران، محل برگزاری این فریضه، روانه شدند. خیابان‌های اطراف دانشگاه مملو از جمعیت مشتاق بود و موجی از امید و همدلی در سراسر شهر جریان داشت. برگزارکنندگان اولین نماز جمعه پس از انقلاب روایت کرده‌اند که زمین چمن دانشگاه تهران و خیابان‌های اطراف به سرعت از نمازگزارانی پر شد که برخی برای اولین بار در چنین مراسم عبادی بزرگی شرکت می‌کردند. صحنه‌هایی نظیر وضو گرفتن دسته‌جمعی، ذکر ادعیه و اشک شوق بر گونه‌های نمازگزاران، نشان از معنویت بی‌نظیر آن روز داشت.

خطبه‌های ماندگار آیت‌الله طالقانی

آیت‌الله طالقانی، مجاهد خستگی‌ناپذیر و یار دیرین امام، در خطبه‌های تاریخی خود به جایگاه نماز جمعه در اسلام، نقش آن در وحدت و آگاهی‌بخشی جامعه و ضرورت عدالت و مسئولیت‌پذیری در مسیر انقلاب اشاره کرد. ایشان نماز جمعه را حلقه اتصال امت با رهبری و فرصتی برای بصیرت‌افزایی جامعه دانست و تأکید کرد که این فریضه تریبونی آگاهی‌دهنده، منتقد، مطالبه‌گر و همدلانه میان مردم و مسئولان است. وی گوشزد کرد که برگزاری نماز جمعه فرصتی است که مسلمانان جهان باید آن را مغتنم شمارند تا هم وحدت حقیقی را تجربه کنند و هم بر رویدادهای جامعه اشراف یابند.

آیت‌الله سید محمود طالقانی در نخستین خطبه گفت: «کدام کشور، کدام بلوک، کدام مکتب دارای چنین صفی است؟ صفی که متصل به هم است و چنین صفی را نمی‌توان با پول و رشوه و فریب تشکیل داد؛ بلکه می‌توان آن را با حق، ایمان خالص و فرمان الهی فراهم کرد. همین صف است که دشمنان اسلام را نگران کرده‌اند و برای اینکه این صف را قطع و متلاشی کنند هر روز بهانه‌جویی می‌کنند، زیرا نگران هستند که اگر این صف محکم، گسترده‌تر و پیوسته‌تر شد دیگر جایی برای نفوذ استعمار شرق و غرب و مکتب‌های دیگر وجود ندارد. این صف عظیم توحید است، صف عبادت است، صف نماز است، صف جهاد است. دشمنان دسیسه کنند اگر چند روزی هم تعطیل کنند، همانطور که ۱۴ قرن تعطیل نشد، حالا هم تعطیل نخواهد شد. دسیسه‌ها و برادرکشی‌هایی که در اطراف کشور انجام می‌شود برای متلاشی‌کردن صف مسلمانان است، برای اینکه وحدت را از بین ببرند؛ وحدتی که از درون دل‌ها و وجدان‌ها سرچشمه گرفته و با رهبری‌های قاطع اسلامی به حرکت درآمده است؛ از این رو، دنیا را نگران ساخته و آمریکا، امپریالیست، اروپا، صهیونیسم را به وحشت انداخته است. در نتیجه در سرحدات ما مشغول به انجام توطئه شده‌اند تا به گمان خود این صف را متلاشی سازند اما اقدامات آن‌ها نتیجه‌ای جز رسوایی به دنبال نخواهد داشت. زیرا ایران مجهز به سپاه است؛ سپاهی که محدود به ارتش نیست و همه‌ی زنان و مردان از کوچک و بزرگ، سپاه اسلام و پاسدار اسلام هستند.»

این خطبه‌ها به عنوان سندی گویا از دغدغه‌های اندیشمندان انقلاب برای تحقق قسط، عدالت و مردم‌سالاری دینی ارزشمند است.

ابعاد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نماز جمعه

نماز جمعه فراتر از یک آیین عبادی، همواره بیشترین نقش را در تحقق همبستگی اجتماعی و تحلیل مسائل روز کشور داشته است. در سال‌های ابتدایی انقلاب، نماز جمعه به محفلی برای طرح سیاست‌های کلان، چالش‌های موجود، مهم‌ترین اخبار و حتی انتقادات اجتماعی به روشی سالم و شفاف تبدیل شد. پس از آن روز تاریخی، این آیین در سراسر ایران و شهرهای مهم کشور برگزار شد و جمعه‌ها به روز حضور حداکثری مردم، بیان دغدغه‌ها و تقویت هویت اسلامی انقلابی ملت بدل گشت. برخی از خطبه‌های نماز جمعه پس از انقلاب، آینه تمام‌نمای تحولات اجتماعی، دوران دفاع مقدس، اعلام مواضع ملی و منطقه‌ای، وحدت ملی در بحران‌ها و حتی صدای رسمی مردم در عرصه‌های بین‌المللی بوده است.

نماز جمعه، میراث ماندگار انقلاب اسلامی

امروز، پس از بیش از چهار دهه، نماز جمعه در جامعه ایران همچنان پابرجاست. این فریضه الهی نه تنها فرصت مناسبی برای تجمع مؤمنان و شنیدن مسائل دینی و اجتماعی است، بلکه بستری برای روشنگری، بیان دغدغه‌های جامعه اسلامی و انتقال معارف اسلامی و رهنمودهای رهبری محسوب می‌شود.

در قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم (ص)، بر اقامه نماز جمعه با حضور گسترده مسلمانان تأکید فراوان شده است. طبق آیه شریفه‌ی «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ» (سوره جمعه، آیه ۹)، نماز جمعه جایگاهی ویژه دارد و ترک آن مذمت شده است. این اجتماع هفتگی علاوه بر آثار معنوی، نقش چشمگیری در تقویت پیوند مردم با آرمان‌های دینی و ملی ایفا می‌کند.

در همین راستا، حجت الاسلام و المسلمین سید نصیر حسینی، نماینده ولی فقیه در استان کهگیلویه و بویراحمد و امام جمعه یاسوج، در گفت‌وگو با خبرنگار ما به بررسی جایگاه و اهمیت نماز جمعه پرداخت. وی با اشاره به ۵ مردادماه، سالروز نماز جمعه، بیان کرد: «امروز به برکت نظام جمهوری اسلامی، این فریضه الهی در کشور مقدس ایران برپا شده و برکات فراوانی برای اسلام دارد.»

حجت الاسلام حسینی ادامه داد: «نماز جمعه یکی از فریضه‌های الهی است که بر امت اسلامی واجب شده است که هر جمعه یک فضای اجتماعی داشته باشد و خطیب خطبه بخواند و مستمعین گوش بدهند. بخشی از آثار و برکات ارزشمند نماز مربوط به خطبه است که برای آگاه‌سازی توسط خطیب صورت می‌گیرد.»

وی با اشاره به نیاز جامعه به آگاهی و نیاز دین اسلام به تبلیغ معارف اسلامی، اظهار کرد: «آگاه‌سازی مردم در مسائل سیاسی روز، اجتماعی، سیاست‌های جهان اسلام و کل جهان از طریق همین تریبون نماز جمعه شکل می‌گیرد.»

نماینده ولی فقیه در استان کهگیلویه و بویراحمد و امام جمعه یاسوج در بخش دیگری از صحبت‌هایش ضمن اشاره به اینکه اساس اسلام در تبلیغ آن است، اظهار کرد: «مهمترین مسئله در تبلیغ، این است که از تریبون پاک صورت گیرد. امروز تریبون نماز جمعه، پاک است که در گفتار صادق است و تبیین می‌کند.»

وی افزود: «انسجام ملی و جامعه دینی از برکات نماز جمعه است که هر جمعه اجتماع باشکوهی در ۹۰۰ نقطه از کشور شکل می‌گیرد و در کنار هم با شعار واحد سیاسی، عبادی، دینی و همبستگی که مخصوص امت و جامعه اسلامی است و به آن نیاز داریم هر جمعه در نماز جمعه اتفاق می‌افتد.»

حجت الاسلام حسینی اظهار کرد: «این خودش دژ محکمی برای اسلام، نظام و ملت است و دشمن از آگاهی و دانایی مردم می‌ترسد و این آگاهی در نماز جمعه شکل می‌گیرد.»

وی تصریح کرد: «حضور مردم، انسجام ملی در نماز جمعه شکل می‌گیرد؛ هم آگاه‌سازی لازم در امورات مختلف بالاخص امورات سیاسی جامعه، دشمن‌شناسی و… شکل می‌گیرد؛ مسئله نظام اسلامی در آنجا بیان می‌شود و به یک دژ مستحکم برای نظام و کشور تبدیل شده است.»

نماینده ولی فقیه در استان کهگیلویه و بویراحمد و امام جمعه یاسوج عنوان کرد: «یکی از فلسفه‌ها و حکمت‌های نماز جمعه، باخبری مؤمنین از حال یکدیگر است که از نظر روحی، روانی، اخلاقی و… بسیار پربار و پرثمر خواهد بود.»