روابط پیچیده احمد الشرع با اسرائیل: تنش‌زدایی در سایه حملات

پیشینه احمد الشرع: از جهادگرایی تا رهبری سیاسی

احمد الشرع، متولد ۷ آبان ۱۳۶۱ (۲۹ اکتبر ۱۹۸۲) در ریاض، از خانواده‌ای سوری با ریشه‌هایی در بلندی‌های جولان اشغالی، مسیری پرفراز و نشیب را از یک چهره جهادی به یک رهبر سیاسی پیموده است. او در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳) به القاعده در عراق پیوست و در سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲) جبهه النصره را تأسیس کرد که او را به یکی از بازیگران اصلی جنگ داخلی سوریه تبدیل کرد. بازداشت توسط نیروهای آمریکایی در عراق (۱۳۸۵-۱۳۹۰/۲۰۰۶-۲۰۱۱) و سپس تأسیس هیئت تحریر الشام (HTS) در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷)، نقاط عطفی در زندگی سیاسی او محسوب می‌شوند. الشرع با فاصله گرفتن از القاعده، رویکردی عمل‌گرایانه در پیش گرفت و پس از سرنگونی اسد، با تأکید بر وحدت ملی، چهره‌ای میانه‌رو از خود به نمایش گذاشت.

روابط الشرع با اسرائیل تحت تأثیر منافع ملی و توازن قوا شکل گرفته است. اسرائیل به دلیل پیشینه جهادی الشرع و حضور نیروهای سوری در نزدیکی جولان اشغالی، او را تهدیدی بالقوه می‌داند. مذاکرات غیرمستقیم بین الشرع و اسرائیل که در اردیبهشت ۱۴۰۴ (می ۲۰۲۵) با میانجی‌گری امارات و قطر آغاز شد، نشان‌دهنده تلاش الشرع برای کاهش تنش‌ها و کسب مشروعیت بین‌المللی بود. هدف او همکاری منطقه‌ای برای بازسازی سوریه بود، اما حملات اسرائیل این تلاش‌ها را تضعیف کرد.

پیامدهای سیاسی حملات اسرائیل به سویدا و وزارت دفاع سوریه

درگیری‌های سویدا با ربایش یک تاجر دروزی آغاز شد و به خشونت‌های فرقه‌ای بین شبه‌نظامیان دروزی و قبایل بادیه‌نشین سنی انجامید. این درگیری‌ها تا ۲۷ تیر ۱۴۰۴ بیش از ۱۱۱۹ کشته، از جمله ۲۹۸ غیرنظامی، برجای گذاشت. دولت الشرع برای مهار بحران، نیروهای نظامی به سویدا اعزام کرد، اما این اقدام با مقاومت دروزی‌ها مواجه شد که به دلیل پیشینه جهادی الشرع به او بی‌اعتماد بودند.

در ۲۵ تیر ۱۴۰۴، اسرائیل با ادعای حمایت از دروزی‌ها، حملات هوایی به وزارت دفاع در دمشق و پایگاه‌های نظامی در سویدا و درعا انجام داد. این حملات منجر به تخریب وزارت دفاع و کشته شدن سه نفر شد. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، این حملات را برای «غیرنظامی‌سازی جنوب سوریه» و حفاظت از دروزی‌ها اعلام کرد. با این حال، این حملات بخشی از استراتژی اسرائیل برای حفظ برتری نظامی در منطقه و جلوگیری از نفوذ گروه‌هایی مانند ایران یا تحریرالشام در نزدیکی جولان است. اسرائیل با تأکید بر «حمایت از دروزی‌ها»، هویتی مشترک با دروزی‌های جولان ایجاد کرده تا مداخلات خود را مشروع جلوه دهد.

الشرع در پاسخ به حملات اسرائیل و درگیری‌های سویدا، رویکردی دوگانه اتخاذ کرد: محکومیت اسرائیل و تلاش برای کاهش تنش‌های داخلی. او در سخنرانی ۲۶ تیر ۱۴۰۴، حملات اسرائیل را «تلاش برای بی‌ثبات کردن سوریه» خواند و حفاظت از دروزی‌ها را «اولویت» دولتش دانست. او با اعلام آتش‌بس در سویدا و واگذاری امنیت به رهبران محلی، از تشدید درگیری‌ها جلوگیری کرد. این آتش‌بس با حمایت یاسر جربوع، شیخ دروزی، پذیرفته شد، اما حکمت الهجری، دیگر رهبر دروزی، آن را رد کرد و خواستار حمایت بین‌المللی شد.

الشرع با استقبال از میانجی‌گری آمریکا، ترکیه و کشورهای عربی، به دنبال کاهش تنش‌ها و تقویت جایگاه خود بود. او در سخنرانی خود از این میانجی‌گری‌ها به عنوان عاملی برای جلوگیری از «تشدید گسترده» یاد کرد. عدم پاسخ نظامی الشرع به اسرائیل نیز نتیجه ضعف نظامی و نیاز به حفظ منابع برای بازسازی کشور است.

محمد الخالدی، تحلیلگر سوری، معتقد است: «الشرع نمی‌تواند با اسرائیل وارد جنگ شود، اما محکومیت حملات برای حفظ مشروعیت داخلی ضروری است. او احتمالاً مذاکرات غیرمستقیم را ادامه خواهد داد.» نور عوده، روزنامه‌نگار فلسطینی نیز اظهار داشت: «حملات اسرائیل بخشی از استراتژی گسترش نفوذ در جنوب است. الشرع باید بین مقاومت و عمل‌گرایی تعادل برقرار کند.»

اسرائیل با حملات خود هشدار داده که حضور نیروهای سوری در جنوب را تحمل نخواهد کرد. این اقدامات با هدف تضعیف الشرع و جلوگیری از نفوذ ترکیه یا ایران صورت می‌گیرد، اما ممکن است به بی‌ثباتی بیشتر منجر شود. اگرچه الشرع با تعامل با اقلیت‌ها، از تبدیل سویدا به بحران ملی جلوگیری کرده، اما روابطش با اسرائیل شکننده است. حمایت عربستان از الشرع و میانجی‌گری‌اش با اسرائیل، تلاشی برای کاهش نفوذ ایران در منطقه است.

دلایل تنش‌زدایی الشرع

الشرع به دلیل ضعف نظامی و اقتصادی سوریه پس از جنگ داخلی، به دنبال تنش‌زدایی با اسرائیل است. ارتش سوریه توانایی مقابله با اسرائیل را ندارد و الشرع منابع خود را برای بازسازی و تثبیت قدرت داخلی حفظ می‌کند. تنش‌زدایی به الشرع امکان جلب حمایت بین‌المللی، به ویژه از آمریکا و کشورهای عربی، را می‌دهد که برای بازسازی و مشروعیت دولت او ضروری است. الشرع با تأکید بر «وحدت ملی» و همکاری با اقلیت‌ها، هویتی جدید برای دولت خود ایجاد کرده که با میانجی‌گری آمریکا تقویت می‌شود. هرگونه درگیری نظامی می‌تواند دولت نوپای او را تضعیف کرده و گروه‌های جهادی مانند داعش را احیا کند.

با وجود تلاش‌های الشرع برای اعتمادسازی با آمریکا، اسرائیل همچنان او را تهدید می‌بیند. پیشینه جهادی الشرع و کنترل تحریرالشام بر بخش‌هایی از ارتش سوریه، نگرانی‌های امنیتی اسرائیل را تشدید کرده است. اسرائیل حضور نیروهای سوری در جنوب را تهدیدی برای جولان می‌داند. از دیدگاه سازه‌انگاری، هویت جهادی پیشین الشرع در گفتمان امنیتی اسرائیل به عنوان «تروریسم» تعریف شده و تغییر آن دشوار است. اسرائیل همچنین نگران نفوذ ترکیه، حامی اصلی الشرع، و احتمال احیای گروه‌های اسلام‌گرا در نزدیکی مرزهایش است. بنابراین، عدم اعتماد اسرائیل به الشرع نتیجه فقدان نهادهای مشترک برای اعتمادسازی است.

اهمیت استراتژیک سویدا و دروزی‌ها برای نتانیاهو

سویدا و دروزی‌ها برای نتانیاهو اهمیت استراتژیک و سیاسی دارند. سویدا به دلیل نزدیکی به جولان اشغالی، منطقه‌ای کلیدی برای امنیت اسرائیل است. اسرائیل با ایجاد منطقه حائل در سویدا، نفوذ نیروهای سوری را محدود می‌کند. همچنین دروزی‌های سویدا به دلیل روابط خانوادگی با دروزی‌های جولان، بخشی از هویت مشترک اسرائیل هستند. دروزی‌ها در اسرائیل و جولان ساکن‌اند و از سال ۱۳۳۶ (۱۹۵۷) در ارتش اسرائیل خدمت می‌کنند، که به اسرائیل اهرمی برای مداخله می‌دهد. نتانیاهو با ادعای حمایت از دروزی‌ها، به دنبال تقویت مشروعیت داخلی و جلب حمایت دروزی‌های اسرائیل است. این استراتژی همچنین به اسرائیل امکان می‌دهد در مذاکرات منطقه‌ای، مانند پاریس، اهرم فشار داشته باشد.

نتیجه‌گیری

در مجموع، الشرع به دلیل ضعف نظامی و نیاز به بازسازی، به دنبال تنش‌زدایی با اسرائیل و میانجی‌گری آمریکا است. عدم پاسخ نظامی او نتیجه محاسبات واقع‌گرایانه برای حفظ قدرت است. اسرائیل به دلیل پیشینه جهادی الشرع و نگرانی‌های امنیتی، او را تهدید می‌بیند. سویدا به دلیل موقعیت استراتژیک و هویت دروزی‌ها برای نتانیاهو اهمیت دارد. الشرع در موقعیتی حساس بین حفظ حاکمیت و اجتناب از درگیری قرار دارد. پرسش کلیدی این است: آیا الشرع می‌تواند با اسرائیل به توافقی پایدار برسد، یا حملات تل‌آویو به بی‌ثباتی بیشتر منجر خواهد شد؟