چالش‌های خودکفایی روغن در ایران: وابستگی ۹۰ درصدی و راهکارهای پیشنهادی

وابستگی به واردات و چالش‌های تولید داخلی

سعداله منصوری، مجری طرح دانه‌های روغنی وزارت جهاد کشاورزی، تاکید می‌کند که تا زمانی که واردات روغن با ارز ترجیحی به‌صرفه‌تر از تولید داخلی باشد، کشاورزان تمایلی به کشت دانه‌های روغنی نخواهند داشت. وی افزود: «دانه روغنی تولید داخل فسادپذیر است و عدم خرید به‌موقع و پرداخت نشدن سریع پول کشاورزان، باعث کاهش رغبت آنان به تداوم این کشت می‌شود.»

برای افزایش خودکفایی، راهکارهایی نظیر متناسب‌سازی واردات با تولید، صدور مجوز واردات در ازای کمک به تولید داخلی، قیمت‌گذاری مناسب و خرید تضمینی دانه‌های روغنی پیشنهاد شده است.

مصرف بی‌رویه و قاچاق؛ عوامل تشدیدکننده وابستگی

غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، به هدررفت و ضایعات بالای بخش کشاورزی اشاره کرده و بیان داشت که مصرف روغن و شکر در کشور بیش از استاندارد جهانی است. وی افزود: «متأسفانه در روغن ۹۰ درصد و در شکر ۳۹ درصد وابستگی داریم.» پزشکان نیز معتقدند که بخشی از بیماری‌های جامعه ناشی از مصرف بی‌رویه این دو محصول است که بر اساس سند امنیت غذایی، مصرف آنها ۱.۵ برابر از سطح معمول بیشتر است.

حذف ارز ترجیحی؛ راهکاری برای کاهش مصرف و قاچاق

انجمن صنفی روغن نباتی معتقد است که حذف ارز ترجیحی روغن می‌تواند مزایای متعددی داشته باشد، از جمله:

• کاهش مصرف روغن در خانوار، صنف و صنعت
• کاهش قاچاق
• صرفه‌جویی سالانه ۵۰۰ میلیون دلار در اثر کاهش سرانه مصرف از ۲۳ به ۱۹ کیلوگرم
• کاهش هزینه‌های نظارت
• نزدیک شدن به نظام تک‌نرخی ارز و رقابت بین تولیدکنندگان

علیرضا شریفی، دبیر انجمن صنفی صنایع روغن نباتی کشور، پیشنهاد می‌کند که به جای ارز ترکیبی، ارز ترجیحی به یکباره به ارز توافقی تبدیل شود. وی توضیح داد که در ارز ترکیبی، قیمت روغن نباتی از ۹۲,۵۰۰ تومان به ۱۳۵,۰۰۰ تومان تغییر خواهد کرد، اما در ارز توافقی، قیمت به ۱۶۵,۰۰۰ تومان می‌رسد. شریفی تاکید کرد که ۵۰ درصد مصرف روغن کشور مربوط به صنف و صنعت است و این تغییر فشار زیادی به سبد خانوار نمی‌آورد.

با حذف ارز ترجیحی و کاهش مصرف، سالانه حداقل ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار صرفه‌جویی ارزی و کمک ۸۰ همتی به بودجه دولت محقق خواهد شد. سرانه مصرف فعلی روغن خوراکی خانوار ۲۳ کیلوگرم است که با حذف ارز ترجیحی به ۱۹ کیلوگرم کاهش خواهد یافت.

شریفی همچنین اشاره کرد که ۶۰ درصد مصرف روغن مربوط به خانوار و ۴۰ درصد مربوط به صنف و صنعت است و تغییر نرخ ارز منجر به حذف یارانه پنهان کارخانجاتی می‌شود که یارانه روغن را دریافت می‌کنند اما بخشی از محصولاتشان صادر می‌شود.

خودکفایی با اتکا بر کشت دیم و تحقیقات

سالانه ۵ تا ۵.۵ میلیون تن دانه روغنی و کنجاله سویا برای تامین کسری ۹۰ درصدی روغن وارد می‌شود که بیش از ۳ میلیارد دلار ارز از کشور خارج می‌کند. افزایش ضریب خوداتکایی دانه‌های روغنی به ۴۰ درصد یکی از محورهای برنامه هفتم توسعه است.

عطاالله هاشمی، عضو تشکل‌های بخش کشاورزی، تاکید کرد که خودکفایی روغن و دانه‌های روغنی نباید بر کشت آبی متکی باشد، بلکه باید با تغییر روش‌ها، تحقیقات، واریته‌ها، فناوری و فراهم آوردن الزامات، بر کشت دیم اتکا کرد. وی افزود: «برای دستیابی به خوداتکایی دانه‌های روغنی و روغن در کشور باید زیرساخت‌های لازم ایجاد شود، در غیر این صورت برنامه هفتم همانند برنامه‌های قبل محقق نخواهد شد.»

هاشمی انتقاد کرد که برنامه‌های ۵ ساله توسعه در خصوص کشاورزی تنها روی کاغذ مانده و هیچ یک اجرا نشده‌اند. تحقق این برنامه‌ها نیازمند عملیاتی شدن وعده‌ها توسط دولت و حاکمیت است.

روغن به عنوان یکی از کالاهای اساسی سبد خانوار و صنایع، اهمیت بسزایی دارد و در حال حاضر بخش اعظم آن از طریق واردات تامین می‌شود. افزایش ضریب خوداتکایی به ۴۰ درصد در برنامه هفتم، تنها با ایجاد زیرساخت‌های لازم محقق خواهد شد.