بحران آب در منطقه منا: زنگ خطر برای آینده خاورمیانه و شمال آفریقا

زنگ خطر برای «منا» به صدا درآمد!

افزایش دما و کاهش بارندگی در منطقه منا، تقاضا برای انرژی و آب را به شدت افزایش داده و تنش‌های داخلی و منطقه‌ای را تشدید کرده است. این وضعیت، پیامدهای گسترده‌ای بر کشورهای مختلف منطقه داشته است:

• عراق: کمبود آب در جنوب عراق، معیشت جوامع روستایی متکی به کشاورزی و دامداری را نابود کرده و مهاجرت به شهرها را سرعت بخشیده است.
• سوریه: در شمال سوریه، شدیدترین خشکسالی دهه‌های اخیر، کشاورزی را فلج و امنیت غذایی را به شدت تهدید کرده است.
• مراکش: طی هفت سال گذشته با خشکسالی ممتد روبه‌رو بوده که منجر به کاهش شدید تولیدات کشاورزی و دام و فشار مضاعف بر امنیت غذایی شده است.
• کشورهای حوزه خلیج فارس: همچنان به آب‌شیرین‌کن‌ها متکی هستند، در حالی که منابع طبیعی آب شیرین آن‌ها در حال کاهش است. مصرف بالای انرژی و خطر آلودگی دریا، پایداری این راه‌حل را زیر سؤال می‌برد.

تنش‌ها میان کشورهایی که حوزه‌های آبی مشترک دارند نیز رو به افزایش است؛ به عنوان مثال، عراق همچنان از کاهش جریان آب ورودی از سدهای بالادستی ترکیه در رودخانه‌های دجله و فرات رنج می‌برد.

پایان امنیت آبی در خاورمیانه؟

کارشناسان بر این باورند که بحران آب در منطقه منا ابعاد پیچیده‌ای دارد:

محمد محمود، رئیس بخش سیاست‌های اقلیمی و آبی دانشگاه سازمان ملل متحد، معتقد است کاهش کمک‌های توسعه‌ای، توان‌بخش WASH (آب، بهداشت، نظافت) را برای پاسخ به نیازهای اولیه آب آشامیدنی جوامع آسیب‌پذیر، به‌ویژه پناه‌جویان و روستاهای فقیر در سوریه، به شدت کاهش داده است. زیرساخت‌های فرسوده، منابع محدود آب شیرین و افزایش تقاضا، منطقه را در معرض بحران مداوم آب قرار داده‌اند. درگیری‌های جاری و گذشته در سوریه و غزه نیز سیستم‌های حیاتی آبی را تخریب کرده‌اند.

اسامه السایغ، عضو موسسه بیکرو در دانشگاه رایس، بر لزوم احیای همکاری منطقه‌ای در حوزه آب تأکید دارد. او پیشنهاد می‌کند که کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) پروژه اتصال آبی که در سال ۲۰۰۰ مطرح شد را احیا کنند. این پروژه، با وجود توقف‌های قبلی به دلایل مالی و اجرایی، اکنون با تشدید بحران، می‌تواند از طریق تشکیل یک نهاد مشترک آبی، موجب توزیع ریسک، افزایش تاب‌آوری و ثبات منطقه‌ای شود.

از خاورمیانه تا شمال آفریقا، وقتی بازیگران خلع سلاح می‌شوند!

بحران آب و تغییرات اقلیمی، کشورهای منطقه را با چالش‌های متفاوتی روبه‌رو کرده است:

• عراق: با سرعتی هفت برابر میانگین جهانی با افزایش دما و خشکسالی‌های شدید روبه‌روست. زینب شوکر، استادیار دانشگاه ایالتی سام هوستون، اشاره می‌کند که پروژه‌هایی مانند صندوق اقلیم سبز (GCF) با بودجه ۳۹ میلیون دلاری در استان‌های کربلا، نجف و مثنی، در برابر بزرگی بحران ناکافی هستند. صنایع نفتی عراق نیز با مصرف بالای آب، منابع آبی را از کشاورزان محلی می‌گیرند و فساد ساختاری مانع از مقابله با این روند می‌شود.
• مراکش: آلدو لیگا، پژوهشگر موسسه مطالعات ایتالیا، بیان می‌کند که مراکش با بدترین خشکسالی دهه‌های اخیر مواجه شده که بخش کشاورزی (۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی) و امنیت غذایی را هدف قرار داده است. دولت پروژه‌هایی نظیر توسعه زیرساخت‌های آبی، احداث بزرگ‌ترین آب‌شیرین‌کن آفریقا در کازابلانکا و مسیرهای انتقال آب را آغاز کرده، اما چالش‌های بلندمدت مانند بیکاری و لزوم بازنگری در مدل کشاورزی صادرات‌محور همچنان باقی است.
• الجزایر: آتش‌سوزی‌های گسترده در منطقه کابیل در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، ارتش و شهروندان را درگیر کرد. دولت در سال‌های اخیر اقدامات جدی برای پاکسازی جنگل‌ها، احداث جاده‌های دسترسی، تجهیز به هواپیماهای آب‌پاش و ایجاد پایگاه‌های واکنش سریع انجام داده که پیشرفت چشمگیری محسوب می‌شود.

بحران چند لایه در عراق و شام

سرین کاراجرجیان، مدیر برنامه سیاست‌های زیست‌محیطی، ابتکار اصلاحات عربی، به شرایط حاکم بر شام اشاره دارد:

• سوریه: جنگ باعث تخریب گسترده زیرساخت‌های آبی، آلودگی منابع و فروپاشی نهادهای مدیریت آب شده است. تغییرات اقلیمی با تشدید دما و خشکسالی، این بحران را چند برابر کرده و بر سلامت عمومی، تولید غذا و مهاجرت داخلی اثر گذاشته است. بازسازی سوریه نیازمند فراتر رفتن از راه‌حل‌های فنی و تمرکز بر بازآفرینی نهادهای جامع، دیپلماسی بین‌مرزی مبتنی بر حقوق بین‌الملل، و محافظت از زیرساخت‌های غیرنظامی است.
• عراق: در ۴۰ سال گذشته، جریان آب دجله و فرات بین ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است. سدسازی‌های بالادستی در ترکیه، ایران و سوریه، ناکارآمدی در آبیاری و تغییرات اقلیمی، از عوامل اصلی این بحران هستند. توافق آبی سال ۲۰۲۴ میان عراق و ترکیه گامی مثبت است، اما بدون اجرای قوی، کفایت نخواهد داشت. تقویت این توافق با تشکیل کمیسیون دائمی، نظارت طرف سوم، و مشارکت سوریه در مذاکرات گسترده‌تر ضروری است. هم‌زمان، عراق باید سیستم‌های آبیاری خود را مدرن و سیاست‌های اقلیمی مقاوم‌تری اتخاذ کند.