عملیات «شهید چمران»: آزادسازی ۳۵ کیلومتر از اراضی شمال غرب اهواز در سال ۱۳۶۰

در بامداد پنجم مرداد ماه سال ۱۳۶۰، عملیات «شهید چمران» با هدف عقب راندن نیروهای عراقی و تأمین امنیت جاده حمیدیه-سوسنگرد در شمال غرب اهواز آغاز شد. این عملیات که در زمینی به وسعت بیش از ۵۰ کیلومتر مربع اجرا شد، به آزادسازی ۳۵ کیلومتر مربع از مناطق اشغالی و رسیدن نیروهای ایرانی به رودخانه کرخه کور انجامید و تهدیدات دشمن را از این محور استراتژیک دور کرد.

اهمیت منطقه اشغالی و استحکامات دشمن

منطقه اشغالی در شمال رودخانه کرخه کور، با عرض ۶ تا ۷ کیلومتر و عمق ۷ تا ۸ کیلومتر، از اهمیت استراتژیکی بالایی برای ارتش عراق برخوردار بود. این منطقه نه تنها جاده حیاتی حمیدیه-سوسنگرد را تهدید می‌کرد، بلکه دسترسی نیروهای ایرانی به رودخانه کرخه کور را نیز مسدود می‌ساخت. عراقی‌ها با بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی منطقه که از دو سو آب‌گرفتگی داشت، استحکامات دفاعی مستحکمی شامل خاکریزهای نیم‌دایره‌ای، میدان‌های وسیع مین (ضدنفر، ضدخودرو، ضدتانک) و سه ردیف سیم‌خاردار ایجاد کرده بودند تا نفوذ به مواضع خود را دشوار سازند.

مراحل اجرای عملیات «شهید چمران»

عملیات «شهید چمران» در دو مرحله اصلی طراحی و اجرا شد:

• مرحله اول: اخذ تماس

  در این مرحله، نیروهای خودی که از مدت‌ها قبل کانال‌هایی عمود بر خط دشمن حفر کرده بودند، تا فاصله ۶۰۰ متری نیروهای عراقی پیشروی کردند تا تماس اولیه برقرار شود.

• مرحله دوم: تک هماهنگ شده

  این مرحله در ساعت ۴:۱۵ بامداد با ۳۰ دقیقه آتش تهیه سنگین آغاز شد. نیروهای پیاده شامل بسیج، سپاه پاسداران و ارتش از محور شمالی و نیروهای ستاد جنگ‌های نامنظم و ارتش با پشتیبانی زرهی تیپ ۲ لشکر ۱۶ زرهی قزوین از محور طراح، حرکت خود را از دو محور آغاز کردند. این نیروها در فاصله ۳۰۰ تا ۸۰۰ متری دشمن مستقر شده و منتظر دستور حمله بودند.

پیشروی و دستاوردهای عملیات

پیشروی نیروهای ایرانی با سرعت و قاطعیت انجام شد:

• ساعت ۴:۵۰: نیروهای پیاده به خاکریز اول دشمن رسیدند.
• ۱۰ دقیقه بعد: خاکریز دوم دشمن که حدود ۴۰۰ متر با خاکریز اول فاصله داشت، سقوط کرد.
• ورود سلاح‌های ضدتانک: موشک‌های تاو و تفنگ‌های ۱۰۶ میلی‌متری وارد منطقه شدند و واحدهای زرهی توانستند پشت خط مقدم دشمن موضع بگیرند.
• تا ساعت ۶:۰۰: نیروهای پیاده موفق به ۳ کیلومتر پیشروی در مواضع دشمن شدند و بسیاری از نیروهای عراقی از منطقه گریختند.
• ساعت ۶:۳۰: نیروهای پیاده به رودخانه کرخه کور رسیدند. عقب‌نشینی واحدهای پیاده و زرهی عراق تا جنوب کرخه کور ادامه یافت.

یک خاکریز شرقی-غربی به طول ۵ کیلومتر که توسط عراق در حدود ۳ کیلومتری شمال کرخه کور احداث شده بود، پس از آزادسازی، به عنوان یک خط پدافندی مستحکم برای نیروهای خودی مورد استفاده قرار گرفت.

پاتک دشمن و تلفات عراق

ارتش عراق که در برابر مقاومت نیروهای ایرانی ناتوان بود، پس از سازماندهی مجدد نیروهای فراری خود، تا بعدازظهر نتوانست اقدام جدی و مؤثری انجام دهد. اما هنگام عصر، با استفاده از نیروهای پیاده و ۱۰ دستگاه تانک، اقدام به پاتک کرد که با مقاومت نیروهای پیاده ایرانی مواجه شد و تانک‌های دشمن اجازه عبور نیافتند.

در این عملیات، از ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر نیروی عراقی مستقر در منطقه، حدود ۱۵ درصد کشته، زخمی یا اسیر شدند که نشان‌دهنده ضربه سنگین وارد شده به ارتش عراق در این محور بود.