۱۰ شاهکار نقاشی تاریخ: از مونالیزا تا دموآزل دِ آویینیون

شاهکارهای بی‌بدیل تاریخ هنر

این واقعیت پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: کدام ترکیب از استعداد، نبوغ و شرایط خاص می‌تواند منجر به خلق یک شاهکار شود؟ شاید ساده‌ترین پاسخ این باشد که وقتی یک شاهکار را می‌بینی، می‌دانی شاهکار است؛ فارغ از اینکه در کدام نقطه از جهان به نمایش گذاشته شده. در ادامه، فهرستی از ۱۰ نقاشی برتر تاریخ هنر را بررسی می‌کنیم که هر یک به نوبه خود، نقطه عطفی در تاریخ هنر محسوب می‌شوند.

۱. مونالیزا اثر لئوناردو داوینچی (۱۵۰۳–۱۵۱۹)

این پرتره افسونگر که لئوناردو بین سال‌های ۱۵۰۳ تا ۱۵۱۷ نقاشی کرد، از همان ابتدا دو سؤال بنیادی را مطرح کرد: سوژه کیست و چرا لبخند می‌زند؟ نظریه‌های متعددی درباره سوژه مطرح شده است، از همسر فرانچسکو دی بارولومئو دل جیوکوندو (که به همین دلیل اثر گاهی «لا جیوکوندا» نیز نامیده می‌شود) تا مادر لئوناردو، کاترینا، یا حتی خود نقاش در لباس زنانه. اما این لبخند مرموز اوست که قرن‌هاست باعث تأمل و شگفتی شده؛ لبخندی آرام و در عین حال پرابهام که با چشم‌انداز آرمانی پشت سرش، مناظری که از طریق پرسپکتیو هوایی در عمق محو می‌شوند، ترکیب شده است.

• مکان نمایش: موزه لوور در پاریس، فرانسه.
• ارزش اثر: طبق «انساندکس» (Encyclopedia Britannica)، این اثر غیرقابل‌قیمت‌گذاری در نظر گرفته می‌شود.

۲. دختری با گوشواره مروارید اثر یوهانس فرمیر (۱۶۶۵)

نقاشی سال ۱۶۶۵ فرمیر درباره دختری جوان، چنان واقعی و مدرن به نظر می‌رسد که گویی عکس است، نه نقاشی. همین امر موجب بحث درباره استفاده احتمالی او از دستگاه پیش‌عکاسی موسوم به «camera obscura» شده است. هر چند سوژه کاملاً مشخص نیست، برخی احتمال داده‌اند که شاید خدمتکار فرمیر بوده باشد. او تصویر دختری را به نمایش گذاشته که شانه‌اش را به سمت بیننده برمی‌گرداند و چشم در چشمان او دوخته، گویی می‌خواهد پیوندی صمیمانه با مخاطب فراتر از قرن‌ها برقرار کند. از نظر تکنیکی این اثر پرتره نیست بلکه نمونه‌ای از ژانر هلندی «ترونی» (tronie) است؛ تصویری از حالات چهره، به عنوان نوعی طبیعت‌بی‌جان انسانی، نه لزوماً برای شناسایی فرد.

• مکان نمایش: مجموعه موریتس‌هاوس در لاهه، هلند.
• ارزش اثر: طبق گفته موریس‌هاوس، این اثر نیز غیرقابل‌قیمت‌گذاری است.

۳. شب پرستاره اثر وینسنت ون گوگ (۱۸۸۹)

محبوب‌ترین اثر وینسنت ون گوگ، شب پرستاره، در سال ۱۸۸۹ در آسایشگاهی در سن-رمی خلق شد، جایی که او خود را بستری کرده بود. این اثر ظاهراً بازتاب‌دهنده حالت روانی متلاطم او در آن دوره است؛ آسمان شب با خطوط پیچ‌در‌پیچ و گوی‌های جنباننده‌ای پوشیده شده که حاصل ضربه‌های قلمویی پرتلاطم است، ترکیبی از شیاطین درونی او و شگفتی‌اش از طبیعت.

• مکان نمایش: موزه هنر مدرن نیویورک (MoMA).
• ارزش: طبق گزارش سایت هنری آرتسی، این اثر در سال ۲۰۲۲ به مبلغ ۱۱۷ میلیون دلار به فروش رفت.

۴. بوسه اثر گوستاو کلیمت (۱۹۰۷–۱۹۰۸)

اثر پرزرق‌وبرق و طلایی کلیمت، ترکیبی ذهنی از سمبولیسم و سبک جوان وینی است. کلیمت فردیت و صمیمیت را با فرم‌های اسطوره‌ای ترکیب کرده، اما آن را با سطحی از تزئینات مدرن گرافیکی معاصر به تجسم رسانده است. این اثر در دوران طلایی هنرمند (بین ۱۸۹۹ تا ۱۹۱۰)، زمانی که اغلب از ورق طلا استفاده می‌کرد، خلق شده است. تکنیکی که تحت تأثیر دیدار او در سال ۱۹۰۳ از کلیسای سان ویتال در راونا و موزاییک‌های بیزانسی آن شکل گرفت.

• مکان نمایش: کاخ بلودیره در وین، اتریش.
• ارزش: طبق گزارش سایت آرتسی، این اثر در سال ۲۰۲۳ در مزایده به مبلغ ۸۵.۳ میلیون پوند به فروش رفت.

۵. تولد ونوس اثر ساندرو بوتیچلی (۱۴۸۴–۱۴۸۶)

تولد ونوس اولین نقاشی تمام‌قد غیرمذهبی از دوران باستان محسوب می‌شود و بوتیچلی آن را برای لورنزو دو مدیچی خلق کرد. گفته می‌شود الهه عشق و زیبایی بر اساس سیمونتا کاتانئو وسپوچی طراحی شده است. ونوس بر روی صدف بزرگی به ساحل می‌رسد، همراه با خدایان باد یعنی زفیروس و آئورا و در ساحل، شخصیتی نمادین به نمایندگی از بهار با شنل بر دوشش ایستاده.

این موضوع، باعث خشم ساوونارولا، راهب دینیِ چیره‌دست فلورانس، شد. در جریان خشم این راهب، اشیای «غیرمذبوح» مانند آرایش‌ها و آثار هنری در آتش سوخته شدند؛ تولد ونوس نیز قرار بود سوزانده شود، اما به نحوی نجات یافت. بوتیچلی از این ماجرا چنان متأثر شد که مدتی نقاشی را کنار گذاشت.

• مکان نمایش: گالری اوفیتزی در فلورانس، ایتالیا.
• ارزش: در سال ۲۰۲۱ این اثر به مبلغ ۹۲ میلیون دلار در حراج به فروش رسید و یکی از گران‌قیمت‌ترین آثار نقاشی رنسانس ایتالیا به شمار می‌آید.

۶. مادر ویزلر اثر جیمز اَبت مک‌نیل ویزلر (۱۸۷۱)

اثر مشهور به مادر ویزلر، رسماً «Arrangement in Grey and Black No. 1» نام دارد و بیانگر آرمان هنرمند برای خلق هنر در ذات خود است. جیمز‌آبت مک‌نیل ویزلر این اثر را در استودیو خود در لندن در سال ۱۸۷۱ خلق کرد. در این تابلو، صورت مادر هنرمند، آنا، در میان چیدمانی از خطوط قائم و گوشه‌های راست‌زاویه قرار گرفته است؛ و حالت جدی او هماهنگ با ساختارهای هندسی و رسمی ترکیب است. جالب اینکه باوجود نیت‌های فرمالیستی ویزلر، این تابلو بعدها به نمادی از تصویر مادرانه تبدیل شد.

• مکان نمایش: موزه اورسی (Musée d’Orsay) در پاریس.
• ارزش: این اثر در سال ۲۰۰۰ در مزایده کریستی به مبلغ ۲.۶ میلیون دلار فروخته شد.

۷. پرتره آرنولفینی اثر یان وان آیک (۱۴۳۴)

یکی از مهم‌ترین آثار دوره نوزایی شمال اروپا، این ترکیب رنگی دو نفره، از اولین نقاشی‌هایی است که با رنگ روغن اجرا شده‌اند. این پرتره تمام‌قد زن و مرد گفته می‌شود که نقش زوجی ایتالیایی یا شاید در واقع عروس و دامادی باشند. در سال ۱۹۳۴، ارین پانوفکسی، تاریخ‌دان هنر برجسته، پیشنهاد داد احتمالاً هدف اثر نشان دادن قراردادی رسمی ازدواج بوده است.

چیزی که با اطمینان می‌توان گفت، این است که یکی از نخستین نماهای داخلی است که با استفاده از پرسپکتیو متعامد (orthogonal) فضایی واحد و واقعی را ایجاد می‌کند، فضایی که انگار بیننده می‌تواند وارد آن شود.

• مکان نمایش: گالری ملی لندن.
• ارزش: این اثر از نظر تاریخی غیرقابل‌قیمت‌گذاری تلقی می‌شود.

۸. باغ لذت‌های زمینی اثر هیرونیموس بوش (۱۵۰۳–۱۵۱۵)

این تریپتیک (اثر سه‌بخشی) خیال‌پردازانه، به‌نوعی پیشگام سوررئالیسم به شمار می‌آید. اما در اصل بازتاب دیدگاهی است از یک هنرمند اواخر دوران میانه که وجود خدا و شیطان، بهشت و جهنم را حقیقی می‌دانسته است. در بخش چپ، عیسی حوا را به آدم معرفی می‌کند؛ در بخش راست، صحنه‌هایی از عذاب در جهنم به تصویر کشیده شده‌اند؛ اما بخش وسط، با وجود نامش، دقیقاً بهشت نیست، بلکه ترکیبی رمزآلود از نشانه‌هاست. این خلاقیت نمادین چنان مبهم است که تحلیل آن دشوار است، شاید همین رازآلودگی دلیل جذابیت جهانی آن باشد.

• مکان نمایش: موزه دل‌پرادو در مادرید، اسپانیا.

۹. یک بعدازظهر یکشنبه در جزیره لا گرانژات اثر ژرژ سورا (۱۸۸۴–۱۸۸۶)

شاهکار سورا که پاریس را تداعی می‌کند، در واقع صحنه‌ای از مردم طبقه کارگر حومه شهر را به تصویر می‌کشد. سورا روش ثبت لحظه‌ایِ هم‌نسلان خود را کنار گذاشت و به جای آن به دنبال احساسی از ثبات بود، همان‌گونه که در مجسمه‌های یونانی دیده می‌شود. نتیجه، تصویری ترکیبی از افراد آرامِ ثابت است که هماهنگ با هدف او برای خلق مناظری کلاسیک در قالب مدرن است.

• مکان نمایش: مؤسسه هنر شیکاگو.
• ارزش: برخی ارزش این اثر را حدود ۶۵۰ میلیون دلار تخمین می‌زنند.

۱۰. دِموآزل دِ آویینیون اثر پابلو پیکاسو (۱۹۰۷)

این تابلو نقطه عطفی در هنر قرن بیستم است و عصر مدرن را آغاز کرده است؛ چرا که به‌طور قاطع خود را از سنت نمایشی غربی جدا کرده است. پیکاسو در این اثر اشاره‌هایی نیز به نقاب‌های آفریقایی که در موزه مردم‌شناسی پاریس دیده بود (کاخ تروکادرو) دارد.

• مکان نمایش: موزه هنر مدرن نیویورک (MoMA).
• ارزش: این اثر حدود ۱.۲ میلیارد دلار ارزش دارد.