خبر کامل
فرونشست زمین؛ تهدیدی جدی برای زیرساخت‌های حمل‌ونقل ایران
فرونشست زمین، پدیده‌ای که سال‌هاست به دلیل کم‌آبی و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع زیرزمینی، گریبان‌گیر ایران شده، اکنون به زیرساخت‌های حیاتی حمل‌ونقل کشور نیز سرایت کرده است. این بحران خاموش، نه تنها جاده‌ها و خطوط ریلی را تهدید می‌کند، بلکه فرودگاه‌ها را نیز در معرض خطر جدی قرار داده و نگرانی‌ها را در مورد آینده فعالیت‌های حمل‌ونقل به شدت افزایش داده است. با وجود ابعاد گسترده این پدیده، هنوز راهکارهای جامع و مقررات لازم‌الاجرا برای مقابله با آن تدوین نشده است.
ابعاد گسترده فرونشست در زیرساخت‌های حمل‌ونقل
علی بیت‌اللهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به گسترش فرونشست در سراسر کشور، تاکید می‌کند که این پدیده به ویژه در مناطق هموار و دشتی و اطراف کانون‌های جمعیتی بزرگ مانند تهران، مشهد و اصفهان، وسعت و شدت بالایی دارد. این تمرکز جمعیتی و زیرساختی، خطوط حمل‌ونقل و شریان‌های حیاتی را به شدت در معرض خطر قرار داده است.
- فرودگاه‌ها: بر اساس مقاله‌ای در نشریه ساینس ادونس، هشت فرودگاه کشور از جمله فرودگاه‌های بین‌المللی امام خمینی، اصفهان و ارومیه درگیر فرونشست جدی هستند.
- خطوط ریلی: حدود ۱۵ درصد (معادل ۱۳۸۰ کیلومتر) از ۹۵۰۰ کیلومتر خط ریلی کشور در نواحی فرونشست احداث شده‌اند. همچنین، ۵۴ ایستگاه از ۳۱۰ ایستگاه راه‌آهن و ۲۵ ایستگاه از ۲۱۵ ایستگاه مترو در مناطق فرونشست واقع شده‌اند.
- جاده‌ها: ریسک نفوذ فرونشست به معابر جاده‌ای به مراتب بیشتر از خطوط راه‌آهن است، زیرا جاده‌ها وسعت بیشتری دارند و با زون‌های فرونشست بیشتری تقاطع پیدا می‌کنند.
پژوهش‌ها و آمارهای نگران‌کننده
مطالعات انجام شده، هرچند محدود، ابعاد نگران‌کننده‌ای از فرونشست را آشکار می‌سازند:
- مسیر یزد - اردکان: فرونشست در این مسیر ریلی از ۳.۲ سانتی‌متر در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۱۰ سانتی‌متر در حال حاضر رسیده است.
- خطوط ریلی تهران: در مسیرهای کرج - کردان و ملکی - آپرین، میزان فرونشست سالانه به ۱۴ سانتی‌متر رسیده است.
- مشهد - سرخس: پایش‌ها بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳ نشان می‌دهد برخی نواحی در این مسیر بیش از ۲۰ سانتی‌متر فرونشست داشته‌اند.
- دشت کاشان: بیش از ۶۰ درصد مسیر راه‌آهن دشت کاشان در معرض فرونشست قرار دارد و حدود یک کیلومتر از آن به دلیل تغییر شکل سریع محلی، منطقه پرخطر طبقه‌بندی شده است.
تهدید خطوط ریلی پرتردد و پروژه‌های آتی
سه خط ریلی پرمسافر کشور شامل تهران - مشهد، اصفهان - شیراز و تبریز - تهران به طور مستقیم در معرض فرونشست قرار دارند. علاوه بر این، پروژه خط سریع‌السیر تهران – قم - اصفهان که ۴۱۰ کیلومتر طول دارد، در بیش از ۲۰۰ کیلومتر از مسیر خود با مناطق فرونشست تلاقی دارد. این وضعیت، آینده پروژه‌های زیرساختی و ایمنی سفر را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد.
مسیرهای حیاتی مانند تهران - مشهد (ریلی و جاده‌ای) و اصفهان - شیراز (در دشت مهیار) نیز با شکاف‌ها و ترک‌های عمیق فرونشستی مواجه هستند که نیازمند اقدامات فوری و مداوم است.
فقدان راهبردهای عملیاتی و مقررات لازم‌الاجرا
با وجود تشکیل کارگروه فرونشست در وزارت راه و شهرسازی، هنوز دستورالعملی برای اقدام پیشگیرانه یا مقاوم‌سازی راه‌ها ارائه نشده است. این فقدان راهبردهای عملیاتی، مدیریت بحران فرونشست در بخش حمل‌ونقل را با چالش جدی روبرو کرده است.
«ما ضوابط و مقررات لازم‌الاجرا در این حوزه را در کشور نداریم. متاسفانه مقررات ملی فرونشست زمین را نداریم و دستگاه‌های اجرایی و شرکت‌های مشاور و پیمانکار نمی‌دانند در مواجه با زون‌های فرونشستی باید چه اقداماتی انجام دهند.»
- علی بیت‌اللهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی
بیت‌اللهی تاکید می‌کند که مقابله با فرونشست نیازمند یک اقدام زیربنایی و هماهنگ بین‌بخشی است که باید ذیل راهبری یک نهاد مشخص، ترجیحاً معاونت اول ریاست‌جمهوری، انجام شود. در حال حاضر، اقدامات انجام شده تنها موضعی و مقطعی هستند و پاسخگوی نیاز گسترده کشور نیستند.
فرصت طلایی برای اقدام فوری
بحران آب و فرونشست، خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای به بار آورده است. با این حال، هنوز فرصت برای جلوگیری از «مرگ آبخوان» و پیامدهای جبران‌ناپذیر آن وجود دارد. ضروری است که:
- یک نهاد فرابخشی و تیم تحقیقاتی برای بررسی دقیق فرونشست در تمام معابر جاده‌ای، ریلی و فرودگاهی تشکیل شود.
- قوانین لازم‌الاجرا برای موظف کردن دستگاه‌ها به اجرای دقیق مقررات وضع شود.
- پیش از شروع هر پروژه عمرانی و زیرساختی، ارزیابی کامل خطرات فرونشست انجام شود.
- در صورت اجتناب‌ناپذیر بودن عبور از مناطق پرخطر، تمهیدات مهندسی ویژه برای کاهش ریسک اتخاذ شود.
این چالش نه تنها اقتصادی، بلکه یک تهدید بزرگ اجتماعی برای سلامت، امنیت و زندگی مردم است. تاخیر در این موضوع می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری بر کیفیت زندگی و آینده کشور داشته باشد.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
