مقایسه مدیریت آب و برق تهران و استانبول: چالش‌ها و راهکارها

مقایسه مدیریت منابع آبی: تهران در بحران، استانبول در پایداری

سرانه مصرف آب در تهران حدود ۲۰۰ لیتر و در استانبول ۱۹۰ لیتر به ازای هر نفر در روز است که هر دو بالاتر از استانداردهای جهانی قرار دارند. با این حال، تفاوت‌های اساسی در مدیریت منابع و توزیع آب میان این دو شهر مشهود است.

تنوع منابع و زیرساخت‌ها

• استانبول: دارای بیش از ۱۰ سد فعال و پروژه انتقال آب از رودخانه ملن که توسط اداره آب و فاضلاب استانبول به‌صورت یکپارچه مدیریت می‌شود.
• تهران: منابع آب عمدتاً محدود به پنج سد اصلی و آب‌های زیرزمینی است که تحت‌تأثیر خشکسالی و برداشت‌های بی‌رویه، با کاهش شدید ذخایر مواجه شده‌اند. ذخایر سدهای تهران در پایین‌ترین سطح خود طی یک قرن اخیر قرار دارد.

کاهش هدررفت آب

• استانبول: با سرمایه‌گذاری گسترده در نوسازی شبکه، استقرار سامانه‌های نشت‌یاب هوشمند و استفاده از فناوری‌های روز، میزان هدررفت آب در شبکه توزیع از ۲۰.۶۸ درصد در سال ۲۰۱۹ به ۱۸.۶۳ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.
• ایران: میزان هدررفت آب در شبکه توزیع بین ۲۵ تا ۳۰ درصد گزارش شده و نوسازی شبکه به‌صورت واکنشی انجام می‌شود.

بازچرخانی و بازیافت آب

اداره آب و فاضلاب استانبول از سال ۲۰۱۹ پروژه‌های بازیافت آب خاکستری را در مناطق صنعتی، بیمارستان‌ها و ساختمان‌های دولتی آغاز کرده و در برنامه توسعه شهری ۲۰۳۰، استفاده از آب تصفیه‌شده برای آبیاری فضای سبز و کاربری‌های صنعتی پیش‌بینی شده است.

در تهران، با وجود افزایش ظرفیت تصفیه‌خانه‌ها، استفاده از آب تصفیه‌شده در مصرف ثانویه بسیار محدود است. ۸۰ درصد آب مصرفی خانگی پتانسیل بازیافت برای کشاورزی و صنعت را دارد که از این ظرفیت استفاده نشده است.

مسیر متفاوت ترکیه در مدیریت شبکه برق

سرانه مصرف برق در ایران در سال ۲۰۲۲ برابر با ۳۷۰۵ کیلووات‌ساعت و برای ترکیه ۳۵۵۴ کیلووات‌ساعت بوده است. با این حال، ایران در سال‌های گذشته با قطعی‌های گسترده برق مواجه بوده، در حالی که در ترکیه قطعی گسترده‌ای گزارش نشده است.

تنوع در شیوه‌های تامین برق

• ترکیه: در سال ۲۰۲۴، حدود ۵۴ درصد برق تولیدی به منابع گازی و زغال‌سنگ وابسته بوده و بقیه از طریق برق‌آبی، بادی، خورشیدی و زمین‌گرمایی تأمین شده است. سهم گاز طبیعی و زغال‌سنگ تا ژوئن سال جاری به ۴۹ درصد کاهش یافته و سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر افزایش یافته است.
• ایران: در سال ۲۰۲۴، حدود ۸۰ درصد برق تولیدی توسط نیروگاه‌های حرارتی‌گازی تأمین شده است. این وابستگی به منابع تجدیدناپذیر، علاوه بر آلودگی محیط‌زیستی، باعث کاهش تنوع در شیوه‌های تولید برق شده و هرگونه اختلال در تأمین گاز می‌تواند بر تولید برق تأثیر بگذارد.

کارشناسان بر ضرورت سرمایه‌گذاری و تنوع‌بخشی به روش‌های تولید برق در ایران تأکید دارند، اما این موضوع به دلیل بی‌توجهی نهادهای مسئول، هزینه‌های بالا و تحریم‌ها، جدی گرفته نشده است.

سایه قیمت‌های دستوری بر الگوی بهینه مصرف

یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری الگوی نادرست مصرف انرژی در ایران، قیمت پایین برق و آب ناشی از سیاست‌های تثبیت قیمت است. این وضعیت باعث شده که مصرف افزایش یابد و انگیزه اقتصادی برای استفاده از تجهیزات با مصرف بهینه از بین برود.

• آب: قیمت تمام‌شده هر هزار مترمکعب آب برای مصرف‌کنندگان تهرانی حدود ۲.۲ تا ۴.۵ دلار برآورد شده، در حالی که در استانبول بیش از هزار دلار است.
• برق: قیمت تمام‌شده هر هزار کیلووات‌ساعت برق برای مصرف‌کنندگان تهرانی بین ۱.۵ تا ۳.۹ دلار بوده، در حالی که این رقم در استانبول برابر با ۶۳ تا ۸۹ دلار برآورد شده است.

وجود رانت طبیعی در دسترسی به منابع گاز در ایران، قیمت تمام‌شده تولید برق را پایین‌تر از روش‌های نوین و تجدیدپذیر نگه داشته است، که این امر سرمایه‌گذاری در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و فناوری‌های پاک را با انگیزه‌ای بسیار ضعیف مواجه کرده است.