بحران آب در تهران: هشدارهایی که در طول تاریخ نادیده گرفته شدند

ریشه‌های تاریخی کم‌آبی در تهران

پیش از دوران معاصر و توسعه زیرساخت‌های مدرن آب‌رسانی، تهران برای تأمین آب شرب خود به قنات‌ها و آب‌انبارها متکی بود. جعفر شهری، تهران‌پژوه برجسته، در کتاب «طهران قدیم» اشاره می‌کند که بخش قابل توجهی از منابع خیرات و مبرات به ساخت و وقف عام قنات‌ها، آب‌انبارها و سقاخانه‌ها در مناطق کم‌آب شهر اختصاص می‌یافت. با این حال، عدم رعایت بهداشت محیط، آب آلوده را به معضلی جدی برای ساکنان تهران تبدیل کرده بود.

هشدارهای نادیده گرفته شده: از هاروارد تا گزارش تهران ۵۶

مسئله بی‌توجهی به منابع آبی و شیوه‌های نادرست بهره‌برداری از آن، نخستین بار به طور صریح در گزارش گروه مشاورین هاروارد به سرپرستی جورج بی. بالدوین (۱۳۳۷ تا ۱۳۴۰) مطرح شد. این گزارش به مشکلاتی نظیر ضعف نهادی و نیروی انسانی، عدم تعریف حقوق آب، و برداشت بی‌رویه از چاه‌ها و تخلیه منابع آب زیرزمینی هشدار داد.

در سال ۱۳۴۵، «موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران» در گزارشی با عنوان «مسئله افزایش جمعیت و نکاتی پیرامون سیاست عمران کشوری»، به طور جدی بر اهمیت توجه به افزایش جمعیت تهران، کمبود آب و ضرورت برنامه‌ریزی فضایی سرزمین ایران تأکید کرد. حتی نخستین طرح جامع شهر تهران، مصوب سال ۱۳۴۸، ظرفیت آب شهر را برای جمعیتی معادل ۵.۵ میلیون نفر پیش‌بینی کرده بود.

در اسفند ۱۳۵۶، «گزارش اجمالی درباره تهران؛ وضع موجود و پیشنهادات» که به گزارش تهران ۵۶ معروف است، به صراحت اعلام کرد که با توجه به روند مصرف آب، افزایش جمعیت، رشد درآمدها و توسعه ساخت‌وساز، منابع موجود آب پاسخگوی نیازهای مختلف شهری نخواهد بود.

تهران در چنگال «شلاق اقلیمی» و هدررفت آب

هشدارهای جهانی در مورد کمبود آب و تغییرات اقلیمی نیز نادیده گرفته شده‌اند. سازمان‌هایی نظیر مرکز اسکان سکونتگاه‌های انسانی و مرکز آب سازمان ملل، مدت‌هاست که درباره زیرساخت‌های فرسوده و برنامه‌ریزی شهری ضعیف که شهرها را در برابر تنش‌های آبی آسیب‌پذیر می‌کند، هشدار می‌دهند.

• هدررفت آب: سامانه آب تهران از ۳۰ درصد هدررفت آب رنج می‌برد.
• فرسودگی زیرساخت: لوله‌های آب کهنه شده‌اند.
• برداشت بی‌قاعده: استخراج آب زیرزمینی بدون ضابطه ادامه دارد.
• خشکسالی بی‌سابقه: تهران در حال تجربه پنجمین سال متوالی خشکسالی است، با کاهش بارش ۴۰ تا ۵۰ درصد و ذخایر سدها در پایین‌ترین سطح تاریخی.

برخی نظریه‌ها از «شلاق اقلیمی» سخن می‌گویند که به خشکسالی‌ها و سیل‌های متناوب به عنوان تهدیدی فزاینده برای شهر اشاره دارد.

مصرف بی‌رویه و نابرابری در دسترسی به آب

مصرف سرانه آب در تهران، با ۲۵۰ لیتر در روز، به مراتب بالاتر از معیارهای جهانی است. این امر عمدتاً ناشی از تراکم جمعیت و الگوهای مصرفی ناکارآمد است. نابرابری در دسترسی به آب نیز مشهود است؛ در حالی که ساختمان‌های چند طبقه با مشکل افت فشار آب مواجه‌اند، مناطق کم‌درآمدنشین به تانکرهای آب‌رسان وابسته هستند که نگرانی‌هایی در زمینه بهداشت و عدالت اجتماعی ایجاد می‌کند.

ضرورت اصلاحات ساختاری برای آینده تهران

تهران در غیاب مشارکت مردمی، سیاست شهری ملی و برنامه‌ریزی فضایی مشخص، به رشد بی‌رویه خود در قالب منطقه شهری انبوه تهران و کرج ادامه خواهد داد. این روند می‌تواند به کمبود منابعی چون آب و بروز پیامدهای سنگین اجتماعی نظیر اعتراضات و نارضایتی‌ها منجر شود که شاید در نهایت بخش سیاسی کشور را وادار به بازنگری در سیاست‌های خود کند.

گزارش‌های جهانی بر مدیریت یکپارچه منابع آبی و برنامه‌ریزی شهری تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی تأکید دارند. اگرچه بحران فعلی آب را می‌توان با راه‌حل‌های موقتی نظیر تعطیلات اضطراری، توزیع آب و بستن استخرها تا حدی مدیریت کرد، اما بحران‌های عمیق‌تر تهران از جمله آلودگی، بدمسکنی و نابرابری، نیازمند اصلاحات ساختاری گسترده و بلندمدت هستند.