موانع توسعه بازار سرمایه در ایران: تحلیل دکتر حسین عبده تبریزی

چرا بازار سرمایه در ایران در حاشیه است؟

بازار سرمایه در ایران، برخلاف نقش محوری خود در اقتصادهای پیشرفته، همچنان در حاشیه قرار دارد و کمتر به عنوان ابزاری برای توسعه عمل می‌کند. این وضعیت ریشه در چندین عامل کلیدی دارد:

• ساختار دولت‌محور و بانک‌محور اقتصاد: شرکت‌ها عمدتاً به دنبال تأمین مالی از طریق نهادهای دولتی و بانک‌ها هستند، جایی که روابط بر ضوابط ارجحیت دارد. این امر بازار سرمایه را برای بسیاری از بنگاه‌ها به یک نهاد «تزئینی» تبدیل کرده است.
• بی‌ثباتی اقتصادی و عدم قطعیت: نوسانات شدید در نرخ ارز، قیمت انرژی، و مقررات صادرات و واردات، فضای نااطمینانی ایجاد کرده است. این بی‌ثباتی، سرمایه‌گذاری بلندمدت در بازار سرمایه، به‌ویژه بازار سهام را، پرریسک و غیرجذاب می‌سازد.
• بی‌اعتمادی عمومی به دولت: تجربه سال ۱۳۹۹ و ریزش بازار پس از تشویق مردم به سرمایه‌گذاری، این باور را تقویت کرده که دولت‌ها از بورس برای منافع کوتاه‌مدت خود (مانند تأمین کسری بودجه) استفاده ابزاری می‌کنند. این امر به بی‌اعتمادی گسترده در میان سرمایه‌گذاران منجر شده است.
• نگاه سنتی مسئولان: بسیاری از تصمیم‌گیران هنوز بورس را صرفاً محلی برای خرید و فروش سهام می‌دانند و از نقش آن به عنوان ابزار شفافیت، تأمین مالی پروژه‌ها و بهبود حکمرانی شرکتی غافل هستند.

تأثیر بی‌ثباتی و عدم شفافیت بر بازار

دکتر عبده تبریزی تأکید می‌کند که بازار سرمایه با نااطمینانی و بی‌ثباتی سازگار نیست. نوسانات مداوم در شاخص‌های کلان اقتصادی مانند نرخ ارز و بهره، و تغییرات ناگهانی در سیاست‌های تجاری، سرمایه‌گذاران را فلج می‌کند. در چنین فضایی، برنامه‌ریزی بلندمدت غیرممکن می‌شود و سرمایه‌گذاران تمایلی به ورود به بازار ندارند.

«بازار سرمایه اصولاً با نااطمینانی و بی‌ثباتی سازگار نیست. این بازار مثل یک درخت ظریف است، باید در خاک قابل پیش‌بینی کاشته شود، نور و آبش هم مرتب و منظم باشد تا رشد کند.»

ترکیب بی‌ثباتی با نبود شفافیت در اطلاعات مالی شرکت‌ها و نظارت منفعل، به ایجاد بازاری سطحی، هیجانی و بدون عمق منجر شده است. این بازار به جای توسعه، مستعد دستکاری و سوءاستفاده توسط افراد سودجو است.

برخورد ابزاری دولت‌ها با بورس

تصور عمومی مبنی بر استفاده ابزاری دولت‌ها از بورس، به‌ویژه برای تأمین کسری بودجه یا فروش دارایی‌های دولتی، بی‌دلیل نیست. نمونه بارز آن، اتفاقات سال ۱۳۹۹ بود که دولت با فضاسازی، شاخص بورس را بالا برد و سپس دارایی‌های خود را به قیمت بالا فروخت، که به ضرر و بی‌اعتمادی مردم انجامید.

با این حال، دکتر عبده تبریزی معتقد است که این اقدامات لزوماً از یک برنامه سیستماتیک و دقیق نشأت نمی‌گیرد، بلکه بیشتر ناشی از بی‌برنامگی، فشار مالی و استفاده فوری و کوتاه‌مدت از فرصت‌ها بوده است. این رفتارها، اعتماد عمومی به بازار را به شدت تضعیف کرده است.

موانع نهادی و فرهنگی

مهم‌ترین موانع نهادی و فرهنگی بر سر راه تقویت بازار سرمایه عبارتند از:

• نبود درک نهادی: بسیاری از تصمیم‌گیران هنوز بازار سرمایه را به عنوان یک نهاد توسعه‌ای و رکن اصلی حکمرانی اقتصادی نمی‌شناسند و آن را صرفاً محلی برای سفته‌بازی می‌دانند.
• ضعف سواد مالی عمومی: مردم به طور کلی با مفاهیم مالی و بورس غریبه هستند و نگاهی کوتاه‌مدت یا حتی قمارگونه به آن دارند. این امر، همراه با رفتارهای متناقض مسئولان و نبود آموزش کافی، به بی‌اعتمادی و حضور ناپایدار در بازار منجر شده است.

امید به آینده و نقش کلیدی بازار سرمایه

با وجود چالش‌های فراوان، دکتر عبده تبریزی به نقش جدی بازار سرمایه در مسیر توسعه اقتصادی کشور امیدوار است، اما این امر مستلزم تغییرات اساسی است. وی تأکید می‌کند که بازار سرمایه باید از مداخلات بی‌منطق دولت‌ها آزاد شود و در ذهن تصمیم‌گیران و مردم، به عنوان محلی برای سرمایه‌گذاری، تأمین مالی پروژه‌های ملی و تولیدی، و نه میدان بازی سودجویان، بازتعریف شود.

در شرایط کنونی که بودجه دولت ضعیف، سیستم بانکی ناکارآمد و مردم بی‌اعتماد هستند، نیاز به منابع مالی شفاف، بلندمدت و پاسخگو بیش از پیش احساس می‌شود. اگر «تغییر گفتمان مدیریتی» در کشور اتفاق بیفتد، بازار سرمایه می‌تواند نقش کلیدی در خروج از بحران و حرکت به سمت توسعه ایفا کند. این سؤال دیگر یک بحث تخصصی نیست، بلکه به گره اصلی اقتصاد ایران تبدیل شده است.