چالش‌های یارانه نان: از ناکامی هوشمندسازی تا پیشنهاد واریز مستقیم به خانوارها

یارانه آرد و نان، با اختصاص سالانه حدود ۲۵۰ هزار میلیارد تومان از سوی دولت، همواره یکی از حساس‌ترین و کلیدی‌ترین موضوعات در سیاست‌گذاری اقتصادی ایران بوده است. هدف اصلی این یارانه، تضمین دسترسی عموم مردم به نان با قیمت مناسب است؛ اما طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان که از سال ۱۴۰۱ آغاز شد، با وجود اهدافی چون شفاف‌سازی و کاهش هدررفت منابع، با انتقادات جدی و چالش‌های متعددی روبرو شده و به نظر می‌رسد نتایج رضایت‌بخشی نداشته است.

انتقادات صریح رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران

محمدجواد کرمی، رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران، در اظهاراتی صریح، طرح هوشمندسازی یارانه نان را به دلیل نبود نظارت کافی، ناموفق ارزیابی کرده است. به گفته وی، این طرح نه تنها به عدالت در توزیع یارانه منجر نشده، بلکه به طور همزمان نارضایتی مردم، دولت و نانوایان را در پی داشته است. کرمی معتقد است که مدل فعلی تخصیص یارانه، که شامل نصب کارت‌خوان‌های هوشمند و پرداخت مابه‌التفاوت قیمت نان به نانوایان است، مشکلات عدیده‌ای از جمله کم‌فروشی، گران‌فروشی و کاهش کیفیت نان را به دنبال داشته است.

پیشنهاد واریز مستقیم یارانه به خانوارها

کرمی برای حل این مشکلات، پیشنهاد داده است که دولت به جای تخصیص یارانه به آرد، آن را مستقیماً به حساب خانوارها واریز کند. او به تجربه موفق این مدل در سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۲ اشاره می‌کند و معتقد است که این روش می‌تواند با واقعی‌سازی قیمت نان، به مصرف بهینه گندم، کاهش ضایعات و ایجاد فضای رقابتی برای بهبود کیفیت نان کمک کند. وی تأکید دارد که با پرداخت مستقیم یارانه، نگرانی مردم از افزایش قیمت نان از بین می‌رود، زیرا مابه‌التفاوت قیمت نان یارانه‌ای و آزادپز به خانوارها پرداخت خواهد شد؛ به عنوان مثال، اگر قیمت نان سنگک آزادپز ۱۷ هزار تومان باشد، این مابه‌التفاوت به صورت یارانه به مردم اختصاص می‌یابد.

نیاز به بازنگری اساسی در سیاست‌های یارانه‌ای

دیدگاه کرمی بر لزوم بازنگری اساسی در سیاست‌های یارانه‌ای نان تأکید دارد. او بر این باور است که تخصیص مستقیم یارانه به مردم، علاوه بر افزایش شفافیت، رضایت تمامی طرف‌های درگیر را به دنبال خواهد داشت. با این حال، تأخیر در اعلام نرخ‌های جدید و ادامه چالش‌هایی مانند ضایعات نان و تخلفات نانوایی‌ها، نشان‌دهنده نیاز به توجه جدی سیاست‌گذاران به این حوزه است.

راهکارهای هدفمند و نقش کارت ملی در توزیع یارانه

تأکید رئیس اتاق اصناف تهران بر استفاده از کارت ملی

حمیدرضا رستگار، رئیس اتاق اصناف تهران، نیز در خصوص اصلاح یارانه نان و جایگزینی روش‌های سنتی با راهکارهای هدفمند، بر لزوم استفاده از کارت ملی به عنوان ابزاری برای توزیع عادلانه یارانه تأکید کرده است. وی هشدار داده که تکرار الگوی کارت‌های مجزا و تجربه‌های مشابه، می‌تواند چالش‌های جدیدی برای مردم و دولت ایجاد کند.

چالش‌های فعلی نظام توزیع آرد و نان

رستگار ضمن تشریح ابعاد و چالش‌های فعلی نظام توزیع آرد و نان، نان را همچنان قوت غالب اکثریت مردم ایران و نیازی ضروری دانست. وی یکی از مهم‌ترین مشکلات کنونی را قاچاق آرد، اسراف و تبدیل بخشی از آرد یارانه‌ای به خوراک دام یا خروج یارانه از دسترس مردم عنوان کرد. به گفته او، حتی قیمت نان خشک در بازار آزاد از نان مصرفی مردم گران‌تر شده که نشان‌دهنده چندوجهی بودن بحران در این حوزه است.

درس‌هایی از تجربه کارت سوخت

رستگار با اشاره به بحث مطرح‌شده درباره کارت نان، تجربه کارت سوخت را یادآور شد و گفت که اگر مدیریت درستی صورت نگیرد، افراد سودجو می‌توانند منافع ملی را به خطر اندازند. به همین دلیل، وی معتقد است که به جای صدور کارت جدید، می‌توان از کارت ملی به عنوان ابزار شناسایی همه ایرانیان بهره گرفت، زیرا هر ایرانی یک کارت ملی دارد و نیازی به تعدد کارت‌ها نیست.

اهمیت دقت در اجرای سیاست‌های جدید

رئیس اتاق اصناف تهران تأکید کرد که هدف اصلی دولت از پرداخت یارانه نان، حمایت از معیشت مردم و تضمین دسترسی به نان با کیفیت و قیمت مناسب است. اما اجرای هرگونه سیاست جدید باید با دقت بالا و توجه به تجربه‌های گذشته باشد تا ضمن جلوگیری از فساد و قاچاق، بهره‌مندی واقعی مردم حفظ شود.

آمادگی اصناف و لزوم ساماندهی نانوایی‌ها

وی خاطرنشان کرد که اتحادیه‌های صنفی و اصناف آمادگی دارند در اجرای سامانه‌های هدفمند یارانه نان همکاری کنند. همچنین، ساماندهی مالکیت و نظارت دقیق‌تر بر نانوایی‌ها باید جدی گرفته شود تا پاسخگویی بیشتر و شفافیت در زنجیره تأمین حاصل شود.

ضرورت تصمیم‌گیری فوری مسئولان

رستگار در پایان تصریح کرد که اصلاح نظام یارانه نان به یک دغدغه ملی تبدیل شده و سازمان‌های متولی از جمله ستاد تنظیم بازار وزارت کشور، استانداری‌ها و فرمانداری‌ها باید هرچه سریع‌تر برای تعیین تکلیف این بخش تصمیم بگیرند. وی افزود که بخشی از مشکلات به نانوایی‌های غیرمالک یا انتقال اختیار به افراد غیراصیل بازمی‌گردد که مستلزم ساماندهی فوری است و ابراز امیدواری کرد که مردم هرچه سریع‌تر آثار مثبت این اصلاحات را در معیشت خود احساس کنند.