میدان مشق تهران؛ از رژه نظامی تا نماد پایتخت

تاریخچه و تحولات میدان مشق

میدان مشق، محوطه‌ای با ابعاد ۴۰۰ در ۴۰۰ متر، در زمان فتحعلی‌شاه قاجار برای رژه و تمرینات نظامی ارتش ایجاد شد. ورودی اصلی آن در خیابان سپه (امام خمینی کنونی) قرار دارد و سه ضلع دیگر آن به خیابان‌های سی‌تیر، یارجانی و سرهنگ سخایی منتهی می‌شود.

گسترش و موقعیت جغرافیایی

در دوران ناصرالدین شاه، محمدخان سپهسالار، وزیر جنگ وقت، تغییرات گسترده‌ای در این میدان ایجاد کرد. این توسعه، میدان مشق را از حدود میدان توپخانه تا محله دولت (شامل خیابان‌های لاله‌زار، شاه‌آباد، علاءالدوله، اکباتان، سعدی و بهارستان) گسترش داد. موقعیت جغرافیایی میدان مشق به شرح زیر بود:

• شمال: اسطبل‌ها و انبارهای حکومتی
• جنوب: خیابان سپه
• شرق: عمارت‌های خیابان امین‌السلطان (فردوسی کنونی)
• غرب: خیابان قزاقخانه (سی‌تیر)

سردر ناصری و تماشای مشق نظام

در آن زمان، میدان مشق دارای دروازه‌ای زیبا به نام «سردر ناصری» بود که در ضلع جنوب شرقی میدان قرار داشت. این سردر با یک در دولنگه و دو طاق‌نمای مسدود به شکل پخی ساخته شده بود و ناصرالدین شاه گاهی از بالای آن به تماشای مشق نظامیان می‌پرداخت.

دوران پهلوی و تغییر نام به باغ ملی

ردپای دوران پهلوی نیز در این میدان مشهود است. رضاشاه پهلوی بین سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۲ خورشیدی دستور گل‌کاری فضای میدان مشق را صادر کرد و نام آن به «باغ ملی» تغییر یافت.

ساخت سردر جدید باغ ملی

به دستور مستقیم رضاخان و با همکاری جعفرخان کاشانی و مهندسان آلمانی (پیش از جنگ جهانی دوم)، سردر جدیدی برای باغ ملی و ساختمان‌های مجاور آن ساخته شد. این سردر در شرق سردر قبلی و با همان ابعاد و شکل ظاهری بنا گردید و سردر قدیمی پس از آن تخریب شد.

این سردر جدید، یک گذرگاه بزرگ از میان و دو پیاده‌رو در طرفین دارد. در نمای خارجی آن اشعاری از ندیم‌الملک، نقوش کاشی‌کاری‌شده با نقش دو شیر که یک تاج را در میان گرفتند، شیر و خورشید، تیربار و گلوله‌های توپ به چشم می‌خورد.

نمای داخلی سردر نیز شامل نقوشی مانند مسلسل، صحنه تسخیر تهران در کودتای ۱۲۹۹، نگاره تمام‌قد سربازان لژیون قزاق و نقش دو فرشته پیروزی (با اقتباس از حجاری‌های طاق‌بستان) است. در بخش بالایی این سردر نیز جایگاه دیده‌بانی و نقاره‌زنی طراحی شده بود.

معماری و تزئینات منحصر به فرد

هر سه ورودی میدان مشق همچنان پابرجا هستند و دارای دروازه‌های چدنی هستند که در قورخانه تهران توسط استاد محمدعلی کرمانی ساخته شده‌اند. این دروازه‌ها با ۶ لنگه در فلزی که هر کدام چندین تن وزن دارند، به شیوه ریخته‌گری آماده‌سازی شده‌اند.

• نقوش تزئینی: برای تزئین درها از نقوش تجریدی (شبیه اژدها) یا نقش پرنده خیالی «هما» استفاده شده است.
• هندسه پیشرو: ساختار اصلی درها دارای هندسه‌ای منحصربه‌فرد و بسیار پیشرو و خلاقانه برای زمان خود است.
• حذف نمادها: پس از انقلاب، نیم‌تنه فلزی رضاخان از بالای در چدنی برداشته شد و نشان شیر و خورشید نیز از میان پرچم ایران در دو طرف بالای سردر پاک شد.

در شکل و ظاهر این بناها، نشانه‌هایی از معماری کهن و باستانی ایران، نظیر نقش رستم یا کاخ آپادانا در تخت جمشید، قابل مشاهده است.

معماران و سازندگان

طراح اصلی سردر، جعفرخان معمار کاشانی بود و استادانی چون استاد اسماعیلی (سفت‌کاری)، کریم منیژه (ستون‌ها) و استاد خاک‌نگار مقدم (کاشی‌ها) او را یاری کردند.

نقش میدان مشق در رویدادهای تاریخی

میدان مشق علاوه بر اهداف نظامی، در مسائل سیاسی، مذهبی، اجتماعی و حتی ورزشی زندگی مردم آن دوران نیز تأثیرگذار بود و شاهد اتفاقات مهمی بوده است:

• اعدام‌ها: اعدام میرزا رضای کرمانی و بنا بر روایاتی اعدام شیخ فضل‌الله نوری، هر دو در این مکان صورت گرفتند.
• درگیری‌های مشروطه: درگیری خونین مشروطه‌خواهان با نیروهای محمدعلی میرزا نیز در این مکان رخ داده است.
• اعلام زمان: در گذشته، هنگام ظهر یک توپ در میدان مشق شلیک می‌شد تا زمان ظهر را به مردم اطلاع دهد.

با این حال، باغ ملی چند سال بیشتر دوام نیاورد و با احداث ساختمان‌های شرکت نفت ایران و انگلیس و اداره پست بلدیه، دو پست نگهبانی غربی و شرقی سردر تخریب شدند و منظره سردر تحت‌تأثیر بناهای مجاور قرار گرفت.

همچنین بعدها در محوطه آن، ساختمان‌هایی از جمله وزارت امور خارجه ایران، کتابخانه ملی و موزه ایران باستان ساخته شد. با این وجود، نام «باغ ملی» بر سر دروازه میدان مشق پابرجا ماند و سردر باغ ملی به عنوان نمادی از معماری آن دوره در یادها باقی ماند.

این اثر تاریخی که تا پیش از برج آزادی، به عنوان نماد شهر تهران شناخته می‌شد، در تاریخ ۲ اردیبهشت ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۶۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.