اعتبارسنجی تجهیزات و خدمات شبکه ملی اطلاعات؛ گامی برای ارتقاء کیفیت و امنیت

تشکیل کمیته اعتبارسنجی و اهداف آن

لیلا محمدی با اشاره به مأموریت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در برنامه هفتم توسعه (مواد ۶۴ و ۶۵ فصل ۱۳) برای توسعه شبکه ملی اطلاعات، از پیگیری هفتگی این موضوعات در شورای راهبری شبکه ملی اطلاعات خبر داد. وی افزود که برای موضوعات مهم و نیازمند کارشناسی، کمیته‌های تخصصی تشکیل شده که کمیته اعتبارسنجی تجهیزات و خدمات فاوا یکی از آنهاست. اولین جلسه این کمیته در تاریخ ۴ خرداد ۱۴۰۴ در پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات برگزار شد.

هدف اصلی این کمیته، همفکری، برنامه‌ریزی و نظام‌بخشی برای اطمینان از صحت عملکرد و برآورده کردن الزامات تجهیزات و خدمات اولویت‌دار جهت به‌کارگیری در شبکه ارتباطی کشور است. این مسئولیت به دلیل توان علمی، زیرساخت‌های آزمایشگاهی و امکان شبکه‌سازی با دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان به پژوهشگاه ارتباطات واگذار شده است.

• اعضای اصلی کمیته: پژوهشگاه ارتباطات، سازمان فناوری اطلاعات، سازمان تنظیم مقررات و معاونت فناوری و نوآوری وزارت.
• دعوت از بخش خصوصی: در صورت نیاز، از بخش خصوصی و سایر سازمان‌ها نیز برای شرکت در جلسات دعوت می‌شود.
• بازخورد به شورا: نتایج کمیته به شورای راهبری شبکه ملی اطلاعات منعکس و میزان پیشرفت کار سنجیده می‌شود.

نخستین جلسه و اقدام شماره ۴۷

نخستین جلسه کمیته اعتبارسنجی با هدف بحث و بررسی اقدامات فعلی، احصاء نیازمندی‌ها، یکسان‌سازی دیدگاه‌ها و برنامه‌ریزی اولیه برگزار شد. در این جلسه، نقش و مسئولیت هر یک از اعضا و اقدامات زیرمجموعه آن‌ها مورد بررسی قرار گرفت و نظرات جمع‌آوری شد تا در شورای راهبری شبکه ملی اطلاعات مطرح شود.

محمدی به اقدام شماره ۴۷ طرح کلان شبکه ملی اطلاعات اشاره کرد و توضیح داد که این طرح در سال ۹۹ توسط مرکز ملی فضای مجازی تصویب و ابلاغ شده است. این طرح شامل ۵۳ اقدام کلان است که اقدام شماره ۴۷ با عنوان «اعتبارسنجی تجهیزات و خدمات شبکه ملی اطلاعات» به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات واگذار شده است. این مسئولیت در وزارتخانه نیز به دلیل سوابق پژوهشگاه در ارزیابی و تست تجهیزات، به این پژوهشگاه منتقل گردیده است. پژوهشگاه موظف است با هماهنگی ذی‌نفعان، گزارش پیشرفت کار را به صورت دوره‌ای به شورای راهبری و معاونت توسعه شبکه ملی اطلاعات ارائه کند.

ضرورت ساختار یکپارچه برای اعتبارسنجی

رئیس کمیته اعتبارسنجی بر ضرورت ایجاد یک ساختار یکپارچه برای اعتبارسنجی تجهیزات و خدمات تأکید کرد. وی بیان داشت که سازمان‌های متعددی در این فرآیند درگیر هستند؛ از جمله:

• سازمان استاندارد ملی ایران: به عنوان نهاد اعتباربخش.
• مرکز مدیریت راهبردی افتا ریاست جمهوری: به عنوان سیاست‌گذار و اعتباربخش.
• سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، سازمان فناوری اطلاعات ایران و پژوهشگاه: به عنوان نهادهای اعتبارسنجی و صدور گواهی.
• پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات و بخش خصوصی: به عنوان آزمایشگاه‌های مرجع و انجام‌دهنده آزمون.

محمدی افزود:

«در چنین شرایطی لازم است یک سازوکار یکپارچه و مدیریت شده به صورت چتری بر روی همه این نهادها قرار گرفته و با مشارکت همه، فعالیت‌ها را رصد نموده و سیاست‌های وزارت را عملیاتی نماید. لازمه این سازوکار ایجاد ساختاری است که ضمن استقلال نسبی سازمان‌ها در انجام فعالیت‌های اجرایی ذیل وظایف خود، هماهنگی لازم در همسو شدن با سیاست‌های کلان را به وجود آورد. این کمیته می‌تواند اولین قدم برای رسیدن به این هدف باشد.»

شاخص‌های کلیدی و فرآیند اجرایی

اعتبارسنجی تجهیزات و خدمات در شبکه ملی اطلاعات شامل دو شاخه اصلی است که هر یک دارای اولویت‌های از پیش تعیین شده هستند. سه شاخص اصلی برای پایش میزان پیشرفت این اقدام کلان عبارتند از:

1. فراهم نمودن زیرساخت‌ها، فرآیندها و امکانات لازم برای اعتبارسنجی.
2. انجام عملیات اعتبارسنجی تجهیزات اولویت‌دار شبکه ملی اطلاعات.
3. انجام عملیات اعتبارسنجی خدمات معرفی شده شبکه ملی اطلاعات.

در حال حاضر، فرآیندهای ارزیابی تجهیزات و خدمات فاوا از طریق سازمان‌های تابعه و پژوهشگاه آغاز شده و با همکاری آزمایشگاه‌های مختلف انجام می‌شود. پژوهشگاه در بسیاری از مراحل، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم، به عنوان همکار یا مشاور حضور دارد.

مرجعیت پژوهشگاه ارتباطات در ارزیابی

با توجه به تصمیم شورای راهبری مبنی بر مرجعیت پژوهشگاه در موضوعات مختلف اعتبارسنجی، این نقش باید در فرآیندها نمایان شود. پژوهشگاه با مدیریت و به‌کارگیری ظرفیت همه بخش‌ها، به عنوان بازوی ارزیابی سازمان‌های تابعه، نقش خود را ایفا خواهد کرد. تحت این مرجعیت، پژوهشگاه نیازمندی‌های اعتبارسنجی و خلاءهای موجود را شناسایی کرده و زیرساخت‌های لازم را برای پوشش مورد نیاز در تعامل با بخش‌های مختلف برنامه‌ریزی خواهد کرد.

اعتبارسنجی شامل همه محصولات و خدماتی است که در شبکه ملی اطلاعات مستقر می‌شوند. نوع اعتبارسنجی برای محصولات وارداتی و تولید داخل متفاوت خواهد بود، زیرا دغدغه‌های دولت برای هر یک از این دسته‌ها فرق می‌کند. دولت نگرانی‌های تولیدکنندگان داخلی و تأمین‌کنندگان تجهیزات وارداتی را مدنظر قرار داده و در این زمینه برنامه‌ریزی می‌کند.

ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های پژوهشگاه

پژوهشگاه ارتباطات با سابقه‌ترین مرکز ساخت و تولید تجهیزات مخابراتی در کشور است. این سابقه منجر به انباشت سرمایه بزرگی از امکانات سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و نیروی انسانی متبحر شده است که می‌تواند توسط بخش فاوای کشور مورد استفاده قرار گیرد. این مسئولیت به پژوهشگاه واگذار شده تا با استفاده از دانش، تجربه و امکانات آزمایشگاهی موجود خود و همچنین با پشتوانه امکانات بخش خصوصی، نقش پررنگ‌تری در استانداردسازی، ارتقاء کیفیت و بهبود قابلیت اطمینان شبکه ایفا کند.

نقش مرجعیت پژوهشگاه در آزمایشگاه‌ها تنها به انجام آزمون و ارزیابی محدود نمی‌شود، بلکه به معنای نقطه اتصال در زمینه اعتبارسنجی با سازمان‌های تابعه وزارت و ارائه خدمت مربوطه به شبکه است. در این جایگاه، پژوهشگاه مسئولیت فنی اعتباربخشی به آزمایشگاه‌های دیگر، تأمین نیازمندی‌های آزمایشگاهی و به‌طور کلی تأمین زیرساخت‌های لازم برای پوشش اعتبارسنجی شبکه را بر عهده خواهد داشت. پژوهشگاه در تأمین نیازهای آزمایشگاهی، بخش خصوصی را در اولویت قرار می‌دهد و تنها در صورت عدم توانایی بخش خصوصی یا نیازهای خاص، خود وارد عمل خواهد شد.

سازماندهی همکاری و مکانیزم گزارش‌دهی

اعضای کمیته هر یک در حال انجام اقدامات اجرایی اعتبارسنجی در حوزه‌های مختلف هستند:

• سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی: اعتبارسنجی در حوزه تأیید نمونه.
• سازمان فناوری اطلاعات: اعتبارسنجی در حوزه خدمات فاوا و سامانه‌های امنیتی.
• پژوهشگاه: اعتبارسنجی در حوزه عمق بومی‌سازی محصولات.

این سازمان‌ها و دیگر بازیگران، از ظرفیت‌های اجرایی و پژوهشی یکدیگر بهره برده و در هماهنگی با یکدیگر کار اعتبارسنجی را دنبال خواهند کرد. به عنوان مثال، اخیراً مرجعیت برخی از آزمایشگاه‌ها به پژوهشگاه واگذار شده است.

مصوبات کمیته توسط دبیر به اطلاع اعضا و معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات رسیده و برای تأیید نهایی در شورای راهبری شبکه ملی اطلاعات مطرح خواهد شد. پس از تأیید وزیر، از طریق معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات پیگیری می‌شود. محمدی تأکید کرد که با توجه به گستردگی وظایف و تعدد بازیگران، تحقق اهداف کمیته بدون هماهنگی و دغدغه اجرایی کردن مصوبات توسط همه اعضا ممکن نخواهد بود.

تأثیر اعتبارسنجی بر کیفیت و امنیت شبکه ملی اطلاعات

اقدام شماره ۴۷ با هدف مراقبت از کیفیت و امنیت شبکه ملی اطلاعات دنبال می‌شود. این اقدام تلاش می‌کند تا مجموعه سیاست‌های اتخاذ شده در خصوص استقرار تجهیزات تولید داخل و وارداتی، و همچنین خدمات ارتباطی و فاوا، منجر به ارائه خدمات با کیفیت بالاتر، رعایت حقوق شهروندی و حرکت بر اساس استاندارد در شبکه شود. این امر با طراحی سازوکاری محقق می‌شود که محصولات و خدمات را قبل از استقرار در شبکه، اعتبارسنجی و مجوز لازم را صادر کند.

نتایج اعتبارسنجی‌ها به اطلاع عموم مردم نمی‌رسد، زیرا مفهوم اعتبارسنجی فراتر از ارزیابی یک محصول خاص مورد استفاده عموم است و کلیه تجهیزات و خدمات در لایه‌های مختلف دسترسی و هسته شبکه را در برمی‌گیرد. متولیان کیفیت در لایه هسته (شرکت ارتباطات زیرساخت و سازمان تنظیم مقررات) و در لایه دسترسی (اپراتورها و سازمان تنظیم مقررات) از نتایج مطلع خواهند شد. همچنین، در شاخه‌های دیگر مانند ارزیابی عمق بومی‌سازی، معاونت فناوری، نوآوری و امور بین‌الملل وزارت از نتایج مطلع می‌شود. سرویس مستقیم اعتبارسنجی نیز به شرکت‌های واردکننده تجهیزات یا تولیدکنندگان داخلی به صورت مستقل ارائه خواهد شد.