جاه‌طلبی‌های نفتی: آرامکو و ادنوک فراتر از نفت می‌روند

چالش تنوع‌بخشی اقتصادی در پادشاهی‌های نفتی

در راستای تلاش برای تنوع‌بخشی به اقتصاد و کاهش وابستگی به نفت، شرکت‌های نفتی بزرگ عربستان سعودی و امارات متحده عربی، آرامکو و ادنوک (ADNOC)، اخیراً موجی از قراردادها و سرمایه‌گذاری‌های کلان را آغاز کرده‌اند. بر اساس داده‌های شرکت تحلیلی دیالوژیک، مجموع ارزش خریدهای این دو شرکت از ۱۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۲ به ۲۹ میلیارد دلار در سال گذشته افزایش یافته است. بسیاری از این معاملات به دارایی‌هایی خارج از صنعت نفت اختصاص داشته‌اند.

برخی ناظران این رویکرد را تلاشی منطقی برای تسریع روند فاصله گرفتن از اقتصاد نفت‌محور می‌دانند و معتقدند بسیاری از این قراردادها از توجیه اقتصادی برخوردارند. با این حال، این خطر نیز وجود دارد که این شرکت‌ها به هلدینگ‌های گسترده و پراکنده‌ای تبدیل شوند که برای دستیابی به اهداف نامرتبط و متفرق تلاش می‌کنند.

سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک در حوزه انرژی

با وجود تنوع‌بخشی، آرامکو و ادنوک همچنان به شکل قابل توجهی در حوزه اصلی فعالیت خود، یعنی انرژی، سرمایه‌گذاری می‌کنند. هر دو شرکت قصد دارند وارد عرصه گاز طبیعی شوند؛ روندی که سایر غول‌های نفتی نیز در پیش گرفته‌اند:

• ادنوک: ماه گذشته قرارداد توسعه پروژه عظیم گازی داخلی «طرح توسعه گاز غنی» به ارزش ۵ میلیارد دلار را نهایی کرد.
• آرامکو: قراردادهایی به ارزش ۱۰ میلیارد دلار برای توسعه میدان گاز شیل جفوره در عربستان سعودی امضا کرده است.

سرمایه‌گذاری‌های خارجی نیز این تلاش‌ها را تکمیل می‌کنند:

• XRG (زیرمجموعه ادنوک): پیشنهاد خرید ۱۹ میلیارد دلاری شرکت استرالیایی گاز سانتوس (Santos) را مطرح کرده و دارایی‌هایی در حوزه گاز طبیعی مایع (LNG) در آمریکا، موزامبیک و ترکمنستان خریداری کرده است.
• آرامکو: در سه پروژه گاز طبیعی مایع در آمریکا سرمایه‌گذاری کرده است.

از مجموع ۸۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری انجام‌شده از سال ۲۰۲۲ تاکنون، حدود ۴۰ میلیارد دلار در حوزه نفت و گاز و تقریباً همین میزان نیز در صنعت پتروشیمی بوده است. سرمایه‌گذاری در پتروشیمی با توجه به نقش هیدروکربن‌ها به عنوان خوراک اصلی صنایع شیمیایی، منطقی به نظر می‌رسد.

در مارس گذشته، XRG توافقی برای ترکیب کسب‌وکار پلی‌الفین ادنوک با شرکت OMV اتریش و همچنین خرید شرکت Nova Chemicals کانادا امضا کرد. این اقدام، ادامه روند خرید شرکت آلمانی Covestro به ارزش ۱۶ میلیارد دلار در اکتبر گذشته بود. آرامکو نیز که در سال ۲۰۲۰، ۷۰ درصد از سهام شرکت ملی پتروشیمی سعودی (SABIC) را خریداری کرد، اکنون در حال اجرای پروژه‌ای ۲۰ میلیارد دلاری برای تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی در داخل کشور است و در چندین شرکت شیمیایی خارجی نیز سهم خریده است.

گام‌های بلند در کربن‌زدایی و فناوری‌های سبز

سومین حوزه مهم سرمایه‌گذاری این غول‌های نفتی، کربن‌زدایی است. این اقدامات هم در راستای اهداف اقلیمی کشورهایشان است و هم آن‌ها را برای کاهش تقاضای جهانی نفت آماده می‌کند:

• آرامکو: در دسامبر ۲۰۲۴، برنامه‌ای رسمی با همکاری شرکت صنعتی Linde و شرکت خدمات نفتی SLB برای توسعه سایت جذب و ذخیره‌سازی کربن (CCS) در عربستان رسانه‌ای کرد. همچنین برای کمک به تحقق هدف تولید ۵۰ درصد برق کشور از منابع تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰، در پروژه‌هایی با ظرفیت ۱۵ گیگاوات انرژی خورشیدی و بادی مشارکت کرده است.
• امارات: پروژه‌های کربن‌زدایی معمولاً توسط شرکت انرژی پاک مصدر با مدیریت سلطان الجابر اجرا می‌شوند. در سال ۲۰۲۳، این شرکت ۱۰ درصد از سهام شرکت بریتانیایی فعال در CCS و همچنین ۳۵ درصد از یک پروژه هیدروژن و آمونیاک کم‌کربن در تگزاس متعلق به اکسون‌موبیل را به‌دست آورد.

سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی: جاه‌طلبی ملی یا توجیه اقتصادی؟

این شرکت‌ها حتی در حوزه هوش مصنوعی نیز سرمایه‌گذاری کرده‌اند؛ حوزه‌ای که شاید در نگاه اول ارتباط مستقیمی با انرژی نداشته باشد، اما از منظر بهره‌وری میانشان ارتباط منطقی وجود دارد:

• ادنوک و پرسیات: ابزارهای هوش مصنوعی طراحی کردند که با استفاده از داده‌های ملی، عملیات‌هایی چون لجستیک و تحلیل لرزه‌ای را بهینه می‌کند.
• آرامکو: سرمایه‌گذاری‌های بزرگی در ابررایانش و توسعه مدل‌های هوش مصنوعی اختصاصی خود انجام داده تا بهره‌وری را افزایش دهد.

با این حال، همه این سرمایه‌گذاری‌ها لزوماً توجیه تجاری قانع‌کننده‌ای ندارند. برای مثال، در فوریه امسال، آرامکو توافق کرد که مبلغ ۱.۵ میلیارد دلار به شرکت نوپای آمریکایی «گروک» پرداخت کند تا مرکز داده‌ای را برای توسعه یک مدل هوش مصنوعی عربی گسترش دهد. این اقدام بیشتر در راستای جاه‌طلبی‌های بلندمدت رهبران خلیج فارس برای تبدیل کشورهایشان به قطب‌های هوش مصنوعی قابل درک است تا یک ضرورت اقتصادی فوری.

چنین اهدافی، از جمله تلاش برای سبزتر کردن اقتصاد و تنوع‌بخشی به آن، به خودی خود ایرادی ندارند. اما انتظار نمی‌رود تنها یک شرکت، آن هم شرکتی که مسئول تأمین بخش بزرگی از درآمد دولت است، بتواند هم‌زمان همه این اهداف متنوع و بلندپروازانه را محقق کند.