تخت جمشید: نمادی از آینده‌نگری ۲۵۰۰ ساله و درس‌هایی برای امروز ایران

دکتر پیروز حناچی، استاد دانشگاه و شهردار سابق تهران، در پادکست «تراز» به بررسی اهمیت آینده‌نگری در معماری و حکمرانی پرداخته است. او با اشاره به ساختار بی‌نظیر تخت جمشید، بر لزوم الگوبرداری از نیاکان در ایجاد میراثی ماندگار برای نسل‌های آینده تأکید می‌کند. حناچی معتقد است که اگر افق دید ما بلند باشد، می‌توانیم پروژه‌هایی بسازیم که نه تنها نیازهای امروز را برطرف کنند، بلکه برای هزاران سال آینده نیز به عنوان نمادی از تمدن ما باقی بمانند.

این دیدگاه، که در ساخت تخت جمشید برای «دو هزار سال بعد» به کار گرفته شده بود، در بسیاری از پروژه‌های امروزی غایب است. آیا ما آماده‌ایم چیزی بسازیم که ردپای آن تا قرن‌ها بعد باقی بماند؟

کشف لوح طلایی در زیر کاخ آپادانا

دکتر حناچی به کشف مهم ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی، در زیر کاخ آپادانا در تخت جمشید اشاره می‌کند. هرتسفلد در عمق یک متری، به یک لوح طلایی درون محفظه‌ای سنگی برخورد کرد. این لوح حاوی اطلاعات دقیقی درباره ساخت تخت جمشید بود:

• منبع طلا: محل تأمین طلای به کار رفته در ساخت و ساز.
• منبع چوب: چوب از جبل عامل لبنان آورده شده بود.
• منبع سنگ: سنگ‌ها از کوه رحمت تأمین شده بودند.
• نیروی کار: سنگ‌تراشان از مصر استخدام شده بودند.

حناچی تأکید می‌کند که این سطح از برنامه‌ریزی و جزئی‌نگری نشان‌دهنده افق دیدی است که به ۲۰۰۰ سال آینده می‌نگریست، نه صرفاً به زمان حال. تخت جمشید به عنوان یک صفه یکپارچه سنگی، با مهندسی کامل و محاسبه دقیق آب‌های سطحی ساخته شده بود، که همین امر موجب ماندگاری آن در طول تاریخ شده است.

ارنست هرتسفلد: کاوشگر پاسارگاد و تخت جمشید

ارنست امیل هرتسفلد، باستان‌شناس و ایران‌شناس برجسته آلمانی، بین سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۵ برای نخستین بار بخش‌هایی از پاسارگاد و تخت جمشید را کاوش کرد. تلاش‌های او نقش بسزایی در معرفی آثار تاریخی ایران به مجامع علمی جهان داشت. از درخشان‌ترین دستاوردهای او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بیرون آوردن پلکان خاوری کاخ آپادانا از زیر خاک.
• کشف ده‌ها هزار لوح گلی که اطلاعات گسترده‌ای از اقتصاد و جامعه ایران در دوران شاهنشاهی هخامنشی ارائه می‌دهند.

لوح زرین داریوش بزرگ و سند مالکیت ایران

سی هزار لوح خشتی باقی‌مانده از تخت جمشید، که بر اثر سوختن توسط اسکندر مقدونی (گُجَستک) پخته و ماندگار شدند، توسط هرتسفلد «حافظه تاریخی ایرانیان» نامیده می‌شوند.

نوشته روی لوح زرین با این جمله آغاز می‌شود: «این داریوش است که سخن می‌گوید…» در این لوح، داریوش به نسب خود و وسعت سرزمین‌های تحت فرمانش اشاره کرده و بیان می‌کند که بنای تخت جمشید را برای داشتن پایتختی متناسب با عظمت کشورش آغاز کرده است.

این مهر زرین، ایران را به تنها و نخستین کشوری در جهان تبدیل می‌کند که سند مالکیت دارد. از دید سیاسی و حقوقی، این سندی معتبر است. تنها راه گذشتن از سد این سند نیز تجزیه و نابود کردن این مملکت است، به‌طوری‌که مالکی دیگر وجود خارجی نداشته باشد. این خود یکی از علل آنچه در دویست و پنجاه سال گذشته بر ما رفته‌است می‌تواند باشد.

این دیدگاه بلندمدت و توجه به میراث‌سازی برای آینده، رمز ماندگاری پروژه‌های بزرگ و نمادین است. حناچی تأکید می‌کند که اگر ما نیز با چنین افق دیدی به ساخت و ساز بپردازیم، می‌توانیم میراثی ماندگار برای نسل‌های آینده به یادگار بگذاریم.