«اتاقی برای خود در دل کابل»: روایت رنج و مقاومت زنان افغانستان در جشنواره آوینیون

«اتاقی برای خود در دل کابل»: روایتی از حبس و مقاومت

نمایش «اتاقی برای خود در دل کابل» که در هفتاد و نهمین دوره جشنواره آوینیون به روی صحنه رفت، حاصل همکاری کارولین ژیله، هنرمند بلژیکی و کبرا خادمی، هنرمند افغان مقیم فرانسه است. این اثر ترکیبی از اجرا و ویدئو است که به وضعیت زنان افغانستان پس از به قدرت رسیدن طالبان می‌پردازد.

کارولین ژیله، که پیش از این مستندها و پادکستی با نام «در دل کابل» درباره افغانستان ساخته است، مکالمات خود با دختری ۲۱ ساله به نام «رها» را از اوت ۲۰۲۱ آغاز کرد. رها زندگی روزمره خود را از طریق پیام‌های صوتی برای ژیله ارسال می‌کرد که این صداها ابتدا به پادکست و سپس به انیمیشن تبدیل شدند.

ژیله و خادمی هدف خود را ثبت و به اشتراک گذاشتن تجربیات میلیون‌ها زن و دختر افغان عنوان کرده‌اند. ژیله می‌گوید: «می‌خواستیم آنچه میلیون‌ها زن و دختر افغان تجربه می‌کنند را از نزدیک با دیگران به اشتراک بگذاریم. این یک چالش بود، چون ما هر روز در جهانی پر از تصویر زندگی می‌کنیم.»

او در ادامه توضیح می‌دهد: «اما چگونه می‌توان احساسی را منتقل کرد که آنجا اتفاق می‌افتد؟ به‌ویژه چیزهایی که تقریباً هرگز دیده نمی‌شود: صمیمیت زندگی زنان در خانه‌های افغان. به‌جای ارائه یک سخنرانی یا فیلم، تمرکز ما بر خلق فضایی حسی بود که به موضوع حبس اشاره دارد: اینکه انسان چگونه سعی می‌کند خود را با آن وفق دهد یا در برابرش مقاومت کند.»

اتاق: سنگر مقاومت و زندان زنان

کبرا خادمی، که در سال ۲۰۲۲ پوستر جشنواره آوینیون را طراحی کرده بود، درباره مفهوم «اتاق» در این نمایش می‌گوید: «اتاق، مرکز حیاتی زندگی اجتماعی و خصوصی افغان‌هاست. امروز این فضا، آخرین سنگر مقاومت برای زنان و در عین حال، تبدیل به زندان آنها شده است. برای من مهم بود که هم از مهمان‌نوازی سنتی افغان‌ها و هم از تاب‌آوری مردم‌شان تقدیر کنم.»

او در این اثر، در کنار فرش‌ها و پارچه‌های محلی، بشقاب‌های سرامیکی را با روش‌های سنتی طراحی کرده است. این سفره، ترکیبی از واقع‌گرایی و روایت داستانی است که شامل چهل بشقاب می‌شود. روی هر بشقاب چند کلمه نوشته شده و این چهل تکه، داستان‌هایی از زنان افغان را بازگو می‌کنند: «روایت‌هایی از مقاومت، مدارس مخفی، شرایط اضطراری، و کمبود.»

خادمی اضافه می‌کند: «این روشی است برای صحبت درباره تراژدی روزمره؛ کودکانی که قربانی ازدواج اجباری می‌شوند یا امیدی که برای بهبود اوضاع وجود دارد، درحالی‌که شرایط هر لحظه سخت‌تر می‌شود. قابلمه‌ها و بشقاب‌ها، ذهن درگیر زنان را در بحران نشان می‌دهند.»

تجربه تماشاگر و روایت رها

تماشاگران برای ورود به یک اتاق کوچک باید کفش‌های خود را درآورند و با سفره‌ای روبرو می‌شوند که ظروف سفالی با نقش و نگارهای فارسی، از جمله «نان و آزادی»، روی آن قرار گرفته است. تماشاگران در دو سوی سفره روی صندلی می‌نشینند و ویدئوهایی از داخل افغانستان، شرح داستان دختری به نام رها را به نمایش می‌گذارند.

بازیگری نیز وارد اتاق می‌شود و در کنار سفره می‌نشیند، اما تا انتها حرفی نمی‌زند. تصاویر خلق شده توسط هنرمندان ناشناس در کابل، افکار و اندیشه‌های رها را با مخاطب در میان می‌گذارند. نمایش از ورود طالبان به کابل در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ آغاز می‌شود، زمانی که مردم برای گریز به سمت فرودگاه‌ها هجوم می‌برند. رها اتفاقات مختلفی را توصیف می‌کند و می‌گوید که گویی آنها سوار ماشین زمان شده‌اند و به بیست و یک سال قبل، زمانی که طالبان قدرت داشت، بازگشته‌اند.

ویدئوها قدرت گرفتن طالبان و حضور آنها در خیابان‌ها را تصویر می‌کنند و رفته‌رفته گفتار روی تصاویر بر رفتار غیرانسانی آنها با زنان متمرکز می‌شود. متن نوشته شده سعی دارد به درونیات این زن نفوذ کند و احساسات و ترس‌هایش از جنگ و پدرسالاری دینی را تشریح کند.

نقد و بررسی اجرا

با وجود اهمیت موضوع، منتقدان به برخی نقاط ضعف در اجرای این نمایش اشاره کرده‌اند. یکی از مشکلات اصلی، شعاری شدن گاه به گاه گفتار و بسنده کردن سازندگان به اطلاعاتی است که تماشاگر پیش‌تر از طریق رسانه‌ها از آنها مطلع است. این امر باعث می‌شود که فرض بر این گرفته شود که تماشاگر داخل سالن، چیزی درباره افغانستان نمی‌داند.

همچنین، اجرا به شدت بر ویدئو متمرکز شده و به جز چیدمان اتاق، کنش و واکنش دیگری در داخل محل اجرا دیده نمی‌شود. به جز ظروف داخل اتاق و بازیگری که حضوری منفعل دارد، اتفاق اجرایی خاصی رخ نمی‌دهد و تماشاگر در طول تماشای اثر، به تمامی با ویدئویی روبرو است که در دو سوی دیوار به نمایش درمی‌آید. به عقیده منتقدان، ترکیب وقایع ویدئویی با اتفاقات اجرایی در داخل اتاق می‌توانست نمایش را چند گام به جلو هدایت کند و تأثیرگذاری آن را افزایش دهد.