بحران آب در عربستان: درس تلخ تولید برنج و راهبرد جدید امنیت غذایی

نزاع با اقلیم: رویای خودکفایی غذایی

در نیمه دوم قرن بیستم، عربستان سعودی با درآمدهای نفتی بی‌سابقه، به دنبال اجرای برنامه‌های توسعه‌ای گسترده بود. یکی از دغدغه‌های اصلی دولت، تأمین پایدار مواد غذایی در کشوری خشک با بارش سالانه کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر بود که بخش عمده غذای خود را از طریق واردات تأمین می‌کرد. نگرانی از شوک‌های نفتی، جنگ‌های منطقه‌ای و تحریم‌های احتمالی، رهبران عربستان را به این نتیجه رساند که وابستگی غذایی می‌تواند تهدیدی برای امنیت ملی باشد.

در گام نخست، پروژه تولید داخلی گندم از سال ۱۹۷۴ آغاز شد. دولت با یارانه‌های کلان، زمین، بذر، کود و ماشین‌آلات مدرن را در اختیار کشاورزان قرار داد و خرید تضمینی محصول را با قیمتی چند برابر بازار جهانی تعهد کرد. موفقیت اولیه این برنامه، دولت را به فکر تولید برنج انداخت و از اوایل دهه ۱۹۸۰ (حدود سال ۱۹۸۳)، پروژه تولید داخلی برنج در استان‌های «حائل» و «قصیم» کلید خورد.

تصمیم به کاشت برنج، یک خطای استراتژیک جدی بود. برنج، برخلاف گندم، گیاهی بسیار آب‌بر است؛ هر تن برنج حدود ۵ هزار مترمکعب آب نیاز دارد. تنها منبع عربستان برای این پروژه، آب‌های زیرزمینی بود که طی هزاران سال در عمق شن‌ها ذخیره شده بودند و تجدیدپذیر نبودند. با این حال، پروژه آغاز شد: چاه‌های عمیق حفر، پمپ‌های قوی نصب، و بذر و کود وارداتی به کشاورزان داده شد. آب و برق یارانه‌ای بود و دولت هر کیلوگرم برنج را چند برابر قیمت جهانی خریداری می‌کرد، که سودی خالص برای کشاورزان و رانت‌جویان به همراه داشت.

در سال‌های نخست، تولید داخلی برنج به سرعت رشد کرد و در برخی سال‌ها به بیش از ۲ هزار تن در سال رسید. رسانه‌های رسمی، مزارع سبز برنج را نماد «پیشرفت و توانمندی ملی» معرفی می‌کردند. اما واقعیت این بود که هر کیلوگرم برنج، هزاران لیتر از آب‌های غیرقابل جایگزین عربستان را مصرف می‌کرد. هشدار اقتصاددانان و متخصصان منابع آب مبنی بر اینکه هزینه واقعی تولید داخلی برنج چندین برابر واردات است و ادامه این سیاست به نابودی منابع آبی منجر می‌شود، در فضای سیاست‌زده آن روزها نادیده گرفته شد.

فروپاشی تدریجی و بیداری به قیمت گزاف

حدود دو دهه پس از آغاز تولید برنج، آثار این سیاست آشکار شد. سطح آب‌های زیرزمینی به سرعت پایین رفت، چاه‌ها عمیق‌تر شدند و هزینه پمپاژ آب افزایش یافت. برداشت بی‌رویه باعث بالا آمدن آب‌های شور از لایه‌های عمیق و شور شدن زمین‌های کشاورزی شد. مزارع سبز به شوره‌زار تبدیل شدند، کشاورزان زمین‌هایشان را رها کردند، چاه‌ها خشک شدند و پروژه‌های دولتی تعطیل گشتند. بین سال‌های ۱۹۸۳ تا اوایل دهه ۲۰۰۰، منابع آب زیرزمینی عربستان به شدت کاهش یافت و بسیاری از سفره‌های آب به پایان رسیدند.

در سال ۲۰۰۸، بحران جهانی غذا و افزایش دو برابری قیمت غلات، عربستان را با واقعیتی تلخ مواجه کرد: حتی اگر تمام نیاز برنج کشور در داخل تولید می‌شد، امنیت غذایی تضمین نمی‌شد، زیرا بحران اصلی، بحران آب بود. گزارش‌های رسمی از به پایان رسیدن ذخایر آب‌های زیرزمینی در بسیاری از مناطق خبر می‌داد. در این شرایط، دولت برای جلوگیری از نابودی کامل منابع آبی، تصمیم گرفت تولید داخلی برنج را متوقف کند.

تغییر رویکرد: کشت فراسرزمینی و شیرین‌سازی آب

پس از توقف تولید داخلی برنج در سال ۲۰۰۸، عربستان سیاست جدیدی را برای جبران بحران آب و تأمین نیاز غذایی مردم در پیش گرفت. دولت دریافت که ادامه برداشت از آب‌های زیرزمینی، امنیت زیستی و اقتصادی کشور را تهدید می‌کند. به همین دلیل، تصمیم گرفت تولید مواد غذایی را به خارج از مرزهایش منتقل کند. در این راستا، صندوق سرمایه‌گذاری کشاورزی عربستان با مأموریت تازه‌ای آغاز به کار کرد: سرمایه‌گذاری در کشورهای پرآب و حاصلخیز برای تولید غلات و علوفه دام مورد نیاز عربستان.

• سودان: هزاران هکتار زمین کشاورزی در کنار رود نیل خریداری یا اجاره شد. برنج، گندم و خوراک دام تولید و به عربستان صادر می‌شد. این اقدام به معنای تأمین غذا بدون برداشت از آب‌های داخلی بود.
• اتیوپی: به دلیل رودخانه‌های دائمی و بارش مناسب، اتیوپی به مقصد اصلی سرمایه‌گذاری تبدیل شد. عربستان با اجاره بلندمدت مزارع، بخشی از تولید برنج و علوفه خود را به این کشور منتقل کرد.
• اوکراین، آرژانتین و استرالیا: این کشورها نیز مقاصد سیاست کشت فراسرزمینی عربستان بودند. زمین‌های وسیعی برای تولید غلات، دانه‌های روغنی و خوراک دام خریداری یا اجاره شد تا دسترسی پایدار به محصولات استراتژیک تضمین شود.

این سیاست برای عربستان مزایای متعددی داشت: تأمین نیاز غذایی بدون برداشت از منابع آبی داخلی، کاهش ریسک سیاسی واردات غذا، دسترسی مستقیم به محصولات غذایی، و تقویت امنیت غذایی از طریق تنوع جغرافیایی تأمین‌کنندگان. برای کشورهای میزبان نیز فرصتی برای جذب سرمایه خارجی، توسعه زیرساخت‌های کشاورزی، ایجاد فرصت‌های شغلی و کسب درآمد ارزی فراهم شد.

همزمان با سیاست کشت فراسرزمینی، عربستان برای مقابله با بحران آب در داخل کشور، پروژه‌های عظیم آب‌شیرین‌کنی در سواحل دریای سرخ و خلیج فارس را توسعه داد. امروزه حدود ۵۰ درصد از آب آشامیدنی عربستان از فرآیند نمک‌زدایی آب شور تأمین می‌شود. همچنین، پروژه تصفیه فاضلاب شهری و استفاده مجدد آن در فضای سبز، صنعت و کشاورزی در دستور کار قرار گرفت و دولت به سمت اجرای سیستم‌های آبیاری قطره‌ای و تغییر الگوی کشت به محصولات کم‌مصرف حرکت کرد.

درس ماندگار تجربه عربستان

تجربه تولید برنج در عربستان سعودی، درسی مهم و ماندگار برای سیاستگذاران این کشور و دیگر کشورهای خشک و نیمه‌خشک منطقه به همراه داشت. عربستان در دهه ۱۹۸۰ با اعتماد به ثروت نفتی و توان مهندسی خود تصور کرد می‌تواند بر محدودیت‌های طبیعی غلبه کند. پروژه تولید برنج، با اتکا به آب‌های زیرزمینی، طی کمتر از دو دهه، بخش بزرگی از ذخایر غیرقابل‌تجدید آب زیرزمینی را مصرف کرد.

هرچند عربستان در کوتاه‌مدت موفق شد به تولید سالانه بیش از ۲ هزار تن برنج برسد، اما این موفقیت ظاهری، بهای سنگینی برای اقتصاد و محیط‌زیست کشور به همراه داشت. پیامدهای اقتصادی این سیاست، تنها محدود به هزینه‌های بالای تولید نبود؛ برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی باعث کاهش دائمی سطح سفره‌های زیرزمینی شد که هزینه پمپاژ را به شدت افزایش داد و کشاورزی را به فعالیتی غیرقابل‌صرفه تبدیل کرد. از سوی دیگر، شور شدن خاک‌ها و نفوذ آب‌های شور به لایه‌های سطحی، بخش‌های وسیعی از اراضی کشاورزی را برای همیشه از چرخه تولید خارج کرد.

این تجربه به سیاستگذاران عربستان آموخت که امنیت غذایی، صرفاً به معنای تولید داخلی نیست. تولید داخلی اگر به قیمت از بین رفتن منابع پایه و زیرساخت‌های طبیعی کشور باشد، نه تنها امنیت نمی‌آورد، بلکه آینده را نابود می‌کند.