تهران در آستانه بحران امنیت ملی: هشداری ۵۴ ساله که به واقعیت پیوست

ریشه‌های بحران: توسعه نامتوازن و تمرکزگرایی

بحران‌های زیست‌پذیری تهران، از جمله بی‌آبی و آلودگی هوا، نتیجه مستقیم الگوهای ناکارآمد حکمرانی اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی و تداوم سیاست‌های تمرکزگرا است. این رویکرد، «دوگانه غلط تهران-ایران» را ایجاد کرده است:

• تهران: تاوان توسعه نامتوازن کشور و عدم توزیع مناسب امکانات را با جذب بی‌رویه مهاجرت‌ها می‌پردازد.
• ایران: به دلیل جاذبه قوی تهران، شاهد تاراج منابع (آبی، زیست‌محیطی و اقتصادی) مناطق پیرامونی به نفع پایتخت و کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری در سایر مناطق است.

شاخص‌های نگران‌کننده ظرفیت برد

مطالعات سال ۱۳۹۷ نشان می‌دهد که وضعیت تهران از نظر ظرفیت برد زیستی بسیار بحرانی است:

این ارقام به وضوح نشان می‌دهند که تهران به هیولایی تبدیل شده که منابع زیستی پیرامون خود را می‌بلعد. در حال حاضر، تمام منابع آبی (سطحی و زیرسطحی) در شعاع ۱۲۰ کیلومتری تهران برای مصرف شرب پایتخت‌نشینان در حال انتقال است.

هشدارهای تاریخی و واقعیت امروز

هشدارها درباره توسعه بی‌رویه تهران جدید نیستند. ۵۴ سال پیش (اوایل سال ۱۳۵۰)، امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت، در مجلس سنا نسبت به جیره‌بندی آب و برق در آینده هشدار داده بود؛ در حالی که جمعیت تهران یک‌سوم امروز و میزان بارش چهار برابر فعلی بود.

طرح‌های جامع تهران نیز افق‌های جمعیتی متفاوتی را پیش‌بینی کرده بودند:

• طرح جامع اول (دهه ۷۰): ۵.۵ میلیون نفر
• طرح جامع دوم (۱۳۹۱): ۷.۶۵ میلیون نفر
• طرح جامع سوم (۱۴۰۵): ۸.۷ میلیون نفر (با سقف ساخت‌وساز برای ۱۰.۵ میلیون نفر)

اما مطالعات آمایش سرزمین دور اول (طرح ستیران، ۱۳۵۲) با رویکرد منطقه‌ای، سقف جمعیت منطقه شهری تهران را ۱۱ میلیون نفر پیش‌بینی کرده بود. این در حالی است که امروز نزدیک به ۲۰ میلیون نفر در این منطقه شهری (از فیروزکوه تا قزوین و از قم تا شمیرانات) زندگی می‌کنند.

تهران در تابستان ۱۴۰۴: بحران آب و آلودگی هوا

در تابستان ۱۴۰۴، فقر شدید بارش سالانه در استان تهران و قطعی‌های مکرر و طولانی آب، همراه با بحران آلودگی هوا، خطر تعطیلی مستمر پایتخت را به واقعیتی غیرقابل انکار تبدیل کرده است. این وضعیت دیگر با سیاست «بی‌تصمیمی» یا «مسکن‌درمانی مقطعی» قابل رفع نیست و نیازمند آغاز یک عصر جدید در مدیریت توسعه سرزمینی و تصمیم‌گیری قاطع در مورد بحران تهران است.

راهکارهای پیشنهادی: آمایش سرزمین و تمرکززدایی

یکی از رویکردهای اصلی حل این معضل، بازگشت به آمایش سرزمین و اجرای سیاست‌های پیشنهادی آن است. مهار رشد و روند تمرکزگرایی در تهران، همواره یکی از اصلی‌ترین رهنمودهای مطرح شده در چهار تجربه پیشین آمایش سرزمین در ایران بوده است.

تحقق این مهم نیازمند:

• راهبرد توسعه سرزمینی تمرکززدا: فراهم‌سازی بسترهای رشد و توسعه سایر مناطق کشور با بهره‌گیری از سیاست تبعیض مثبت.
• نظام تقسیم کار ملی و منطقه‌ای: در چارچوب راهبرد توسعه صنعتی کشور.
• بازآرایی و هماهنگ‌سازی سیاست‌ها: سیاست‌های پولی، مالی، مالیاتی، تعرفه‌ای، ارزی، انرژی، آموزشی و فناوری باید برای ایجاد جذابیت‌های جدید توسعه اقتصادی در مناطق مختلف کشور هماهنگ شوند.
• سرمایه‌گذاری دولت در زیرساخت‌ها: تسریع در ایجاد زیرساخت‌های پایه در مناطق مستعد کشور.

ضرورت مدیریت یکپارچه شهری

علاوه بر این، استقرار نظام یکپارچه برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه در منطقه شهری تهران ضروری است. انتزاع استان البرز از تهران و عدم هماهنگی میان ساختارهای حکمرانی محلی (شهرداری و شورای شهر) و استانی (استانداری و دستگاه‌های اجرایی) منجر به پدیده «چنددولتی» شده و عملاً هیچ‌کس مسئولیت کامل تهران را بر عهده نمی‌گیرد.