زنگ خطر مارگزیدگی در لواسانات؛ کمبود پادزهر و فاصله ۷۰ دقیقه‌ای تا درمان

افزایش مشاهده مارها و نگرانی‌های محلی

گزارش‌های اخیر حاکی از افزایش مشاهده مارهای سمی در مناطق مختلف لواسانات، از جمله باغ‌ها، مسیرهای روستایی و حتی منازل مسکونی است. ساکنان محلی و گردشگران از حضور این خزندگان در مسیرهای طبیعت‌گردی و مناطق مسکونی خبر داده‌اند. به گفته یکی از ساکنان روستای افجه، چندین مورد مشاهده مار در ماه‌های اخیر گزارش شده است.

مناطق کوهستانی و جنگلی لواسانات، به‌ویژه در فصول گرم سال، محل تردد مارهای سمی مانند افعی شاخدار و افعی زنجانی است. این وضعیت، در کنار کمبود یا نبود پادزهر در مراکز بهداشتی محلی، خطر گزیدگی را به یک چالش جدی تبدیل کرده است.

اهمیت زمان در درمان مارگزیدگی

گزیدگی مارهای سمی می‌تواند عوارض شدیدی از جمله اختلال در انعقاد خون، آسیب‌های عصبی و حتی مرگ به همراه داشته باشد، به‌ویژه اگر پادزهر به‌موقع تزریق نشود. زمان طلایی برای تزریق پادزهر معمولاً یک تا دو ساعت پس از گزیدگی است و تأخیر در درمان می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشد.

دکتر ناصر محمدپور، رئیس بخش جانوران سمی مؤسسه رازی، پیشتر در سال ۱۳۹۶ توضیح داده بود که پادزهرهای تولیدشده در ایران برای گونه‌های خاصی از مارهای سمی طراحی شده‌اند و تولید و توزیع آن‌ها در مناطق دورافتاده چالش‌های لجستیکی خاص خود را دارد. این موضوع در مناطقی مانند لواسانات که دسترسی به مراکز تخصصی تهران زمان‌بر است، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

وضعیت پادزهر در لواسانات و تهران

آمنه کنعانی، مسئول مرکز بهداشت لواسانات، اعلام کرده است که خوشبختانه تاکنون مورد گزیدگی در منطقه گزارش نشده، اما اخیراً ماری در منزل یکی از شهروندان مشاهده شده است. وی تأکید کرد که در حال حاضر، پادزهر مارگزیدگی فقط در بیمارستان‌های شهدای تجریش و لقمان تهران موجود است.

«مراکز بهداشت شمیرانات فقط سرم و واکسن هاری دارند و اگر کسی دچار گزش شد، باید ابتدا به نزدیک‌ترین پزشک مراجعه کند و سپس به بیمارستان شهدای تجریش برود، چرا که شبکه بهداشت سرم و پادزهر را در این بیمارستان به صورت شبانه‌روزی تأمین می‌کند.»

کنعانی همچنین افزود که موارد گزش مستقیماً به بیمارستان ارجاع داده می‌شوند و مراکز بهداشت آن‌ها را تحویل نمی‌گیرند. وی در پایان گفت که منطقه لواسانات همیشه مار داشته و اخیراً بیشتر هم مشاهده شده‌اند، حتی عکس‌هایی از حضور مارها در منازل مسکونی و اطراف دریاچه‌ها وجود دارد که نیاز به پیگیری جدی دارد.

تولید پادزهر در ایران و چالش‌های توزیع

ایران از معدود کشورهایی است که توانایی تولید پادزهر مارهای سمی را در مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی دارد. این مؤسسه از سال ۱۳۴۸ تولید پادزهر برای گونه‌های خطرناک مانند افعی جعفری، افعی زنجانی و کبری کاسپین را آغاز کرده و سالانه جان هزاران نفر را نجات می‌دهد. با این حال، به دلیل تمرکز تولید در کرج و مشکلات توزیع، مناطقی مانند لواسانات اغلب از دسترسی به این پادزهرها محروم می‌مانند.

راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت بحران

یک کارشناس محیط زیست بر ضرورت یک سیستم توزیع کارآمد پادزهر در مناطق کوهستانی مانند لواسانات تأکید کرد. وی افزود که نبود زیرساخت‌های کافی و آموزش ناکافی کادر درمانی در مناطق محلی، مشکل‌ساز است.

برای کاهش خطر گزیدگی مارهای سمی در لواسانات، اقدامات زیر پیشنهاد شده است:

• ذخیره‌سازی پادزهر: ذخیره‌سازی پادزرهای مناسب برای گونه‌های رایج مارهای سمی در مراکز بهداشتی محلی.
• آموزش و آگاهی‌بخشی: برگزاری دوره‌های آموزشی برای ساکنان و گردشگران درباره شناسایی مارهای سمی و اقدامات اولیه پس از گزیدگی (مانند حفظ آرامش، تمیز کردن زخم و انتقال سریع به مراکز درمانی).
• بهبود دسترسی: بهبود دسترسی به مراکز درمانی مجهز و ایجاد پایگاه‌های امدادی سیار در مناطق پرخطر.
• بررسی و هشدار: بررسی پراکندگی مارهای سمی و نصب تابلوهای هشداردهنده در مسیرهای طبیعت‌گردی.

وجود پادزهر در بیمارستان شهدای تجریش با فاصله‌ای بین ۷۰ تا ۹۰ دقیقه با لواسانات، در حالی که پس از گزش مار (به‌ویژه مار افعی) فرصتی بین ۳۰ تا ۴۰ دقیقه برای تزریق پادزهر وجود دارد، نشان می‌دهد که نیازمند اصلاح روند توزیع پادزهر در لواسانات و دیگر مناطق کشور هستیم. رفع این مشکل نیازمند هماهنگی بین نهادهای محلی، وزارت بهداشت و سازمان‌های محیط زیستی است تا از بروز خطرات احتمالی جلوگیری شود. ساکنان و گردشگران لواسانات نیز باید با احتیاط بیشتری در طبیعت تردد کرده و از مواجهه غیرضروری با مارها خودداری کنند.