رونمایی از طرح «امتیاز صادراتی»؛ گامی جدید برای حمایت از صادرکنندگان

مقدمه: طرح جدید دولت برای حمایت از صادرات

دولت در راستای حمایت از صادرکنندگان خرد و متوسط و با هدف تسهیل تجارت و بازگشت ارز حاصل از صادرات، از طرح جدیدی تحت عنوان «امتیاز صادراتی» رونمایی کرده است. این طرح که قرار است در قالب یک بازار معاملاتی ثانویه فعالیت کند، به صادرکنندگان واجد شرایط، امتیازهای متفاوتی اعطا خواهد کرد. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که موفقیت این طرح به شفافیت کامل اجرا، حذف هرگونه اعمال سلیقه و نظارت دقیق بر عملکرد بازار ثانویه بستگی دارد. در غیر این صورت، این راهکار حمایتی می‌تواند به معضلی جدید در اقتصاد کشور تبدیل شده و بر مشکلات تجاری موجود بیفزاید.

«امتیاز صادراتی» واژه‌ای است که اخیراً به ادبیات تخصصی حوزه صادرات اضافه شده است. این طرح جدید دولت، با هدف تقویت انگیزه صادرکنندگان خرد و متوسط و در چارچوب قانون بودجه ۱۴۰۴، به مرحله اجرا درآمده است. مقامات ارشد بانک مرکزی اعلام کرده‌اند که سیاست‌گذار ارزی مدتی است در حال آماده‌سازی برای راه‌اندازی بازار معاملات امتیاز صادراتی است.

محمدرضا فرزین، رئیس کل بانک مرکزی، در خردادماه سال جاری، هدف از طراحی این ابزار را نزدیک‌تر کردن سیاست‌های ارزی و تجاری عنوان کرد. به گفته وی، وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) مسئولیت تشخیص و معرفی بنگاه‌های واجد شرایط به بانک مرکزی را بر عهده دارد. این بنگاه‌ها می‌توانند در یک بازار ثانویه به رقابت پرداخته و نسبت به خرید و فروش امتیاز صادراتی اقدام کنند. همچنین، بازار معاملات امتیاز صادراتی به حل مشکلات مربوط به بازگشت ارز و افزایش انگیزه صادرکنندگان برای بازگرداندن آن کمک خواهد کرد.

امتیاز صادراتی چیست؟

امتیاز صادراتی ارز به معنای حقی است که صادرکنندگان در ازای صادرات کالا و خدمات خود به دست می‌آورند و می‌توانند آن را در بازار ارز معامله کنند. این امتیاز در واقع سهمی از ارز حاصل از صادرات است که به صادرکننده تعلق می‌گیرد و او می‌تواند آن را در سامانه معاملات بازار ارز تجاری مرکز مبادله ارز و طلای ایران به فروش برساند یا برای مصارف دیگر خود استفاده کند. این مکانیسم به صادرکنندگان امکان می‌دهد تا بخشی از ارز حاصل از صادرات خود را به جای نگهداری، به سایر متقاضیان ارز بفروشند و از این طریق، منابع ارزی بیشتری برای تأمین نیازهای وارداتی کشور فراهم شود.

تشکیل کارگروه تعیین سازوکار طرح «امتیاز صادراتی»

مقامات بانک مرکزی اعلام کرده‌اند که تالار معاملات امتیاز صادراتی، محلی برای کشف قیمت امتیاز صادراتی برای صادرات غیرنفتی و خرد خواهد بود. فعالیت در این تالار می‌تواند هم از طریق بانک و هم از طریق خود صادرکننده انجام شود، اما به اعتقاد آن‌ها، انتقال ارز توسط بانک مطمئن‌تر است، هرچند در حالت دوم نیز انتقال ارز می‌تواند با توافق طرفین و از سوی صادرکننده صورت گیرد.

بر این اساس، بانک مرکزی با همکاری وزارت اقتصاد، سازمان برنامه و سازمان توسعه تجارت (به نمایندگی از وزارت صمت) کارگروهی را برای فراهم آوردن سازوکار خرید و فروش امتیاز صادراتی تشکیل داده‌اند. مطابق با آیین‌نامه امتیاز صادراتی، بانک مرکزی موظف است حداکثر ظرف مدت یک هفته نسبت به تسویه ریالی ارز واگذار شده صادرکنندگان به مرکز مبادله ارز و طلا اقدام کند. همچنین، این بانک باید حداکثر ظرف دو هفته نسبت به تخصیص ارز ثبت‌سفارشی که ملزم به خرید و ابطال امتیاز صادراتی شده است، اقدام کند.

مرکز مبادله ارز و طلای ایران به عنوان مهم‌ترین بستر برای مبادله این امتیاز میان بازیگران در نظر گرفته شده است. در آیین‌نامه به صراحت ذکر شده که بازار صادراتی همان بازاری است که قیمت گواهی امتیاز صادراتی بر اساس عرضه و تقاضای دارندگان این گواهی، به صورت رقابتی تعیین می‌شود.

سازمان توسعه تجارت، با توجه به وظیفه خود در حمایت و تشویق صادرات، به این نتیجه رسیده است که بخشی از کالاهای صادراتی نیازمند تشویق هستند و یکی از سازوکارهای عملیاتی، ارزش بخشیدن به امتیاز صادراتی است. این سازمان تلاش دارد تا با اجرای امتیاز صادراتی، بخشی از اختیارات تجاری خود را بازگرداند و موضوع تجارت را از سیاست‌های ارزی جدا کند. به اعتقاد این سازمان، امتیاز صادراتی ارتباطی به نرخ ارز صادراتی در فرآیند رفع تعهد ارزی ندارد و این یک امتیاز یا مشوق در اختیار وزارت صنعت، معدن و تجارت است که می‌تواند به کالاهای واجد شرایط اختصاص یابد.

وظایف کارگروه امتیاز صادراتی

وظایف اصلی این کارگروه شامل موارد زیر است:

• تعیین مصادیق کالاهای صادراتی مشمول دریافت گواهی امتیاز صادراتی.
• تدوین سازوکار و قواعد بازار امتیاز صادراتی.
• تعیین کالاهای وارداتی ملزم به خرید امتیاز صادراتی.
• تعیین متولی نگارش دستورالعمل بازارگردانی امتیاز صادراتی.
• مدیریت و ایجاد توازن در بازار امتیاز صادراتی از طریق سیاست‌گذاری عرضه و تقاضا.

هیات وزیران تصویب کرده است که کارگروه موظف است حداکثر تا ۲۱ مردادماه سال جاری (دو ماه از زمان تصویب آیین‌نامه در ۲۱ خردادماه ۱۴۰۴)، فهرست کالاهای صادراتی و وارداتی مدنظر و قواعد و دستورالعمل‌های مربوطه را تعیین و به صورت عمومی ابلاغ کند. همچنین، نهایتاً تا دو ماه پس از راه‌اندازی بازار امتیاز صادراتی، با توجه به تجربه اجرایی، ضوابط اعطا و اخذ امتیاز، فهرست کالاها و قواعد بازار و دستورالعمل‌های بازارگردانی را تعدیل کند. دولت تأکید دارد که برای حفظ ثبات و امکان برنامه‌ریزی برای ذی‌نفعان، کارگروه در بازه‌های کوتاه‌تر از شش ماه، امکان تغییر فهرست کالاها و ضوابط و دستورالعمل‌های بازار امتیاز صادراتی را نخواهد داشت، مگر در صورت تغییر تعرفه‌های سالانه و مطابق با نگاشت رسمی تعرفه‌های قدیمی به جدید.

اولین جلسه کارگروه امتیاز صادراتی برگزار شده و قرار است کالاهای صادراتی آنالیز شوند تا به کالاهایی که مزیت‌های بیشتری برای صادرات دارند، امتیاز بالاتری داده شود. پیش‌بینی می‌شود در وهله اول، مشمولان بند دو آیین‌نامه اجرایی قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، که عمدتاً کالاهای کشاورزی و اقلام صنعتی تولید شده بدون استفاده از انرژی ارزان یا ارز دولتی هستند، امتیاز صادراتی دریافت کنند. این امر به دلیل آن است که رفع تعهد ارزی آن‌ها در حال حاضر در مرکز مبادله ارز و طلا با نرخی کمتر از نرخ بازار آزاد صورت می‌گیرد و امکان ایفای تعهدات با شرایط تعیین‌شده در مرکز مبادله را ندارند.

در نهایت، سازمان توسعه تجارت باید لیست کالاها را احصا و میزان امتیاز را تعیین کند تا این امتیازهای صادراتی در مقابل کالاهای وارداتی خاصی مانند موبایل، تبلت، قطعات یدکی و موارد مشابه قرار گیرد. واردکنندگان این اقلام، ارز خود را از مرکز مبادله دریافت می‌کنند و باید امتیاز صادراتی را در زمان ثبت‌سفارش کالاهای خود به وزارت صمت ارائه دهند تا بتوانند به مرحله بعدی واردات (تخصیص و تأمین ارز) راه یابند. نکته حائز اهمیت، جلوگیری از شکل‌گیری امضاهای طلایی در تعیین این امتیازها و رفع هرگونه نکات منفی حاشیه‌ای است که ممکن است پیرامون آن شکل بگیرد.