کارت زرد مجلس به وزیر فرهنگ: ریشه‌ها و پیامدها

ریشه انتقادات: از «پیرپسر» تا «اشغال»

مشکل اصلی برخی نمایندگان سؤال‌کننده، نمایش فیلم «پیرپسر» و انتشار کتاب «اشغال» (صادق زیباکلام) و برگزاری جشنواره «کوچه» در بوشهر است. این در حالی است که فیلم «پیرپسر» با استقبال گسترده مخاطبان مواجه شده و تعداد تماشاگران آن از مجموع آرای برخی منتقدان بیشتر است. همچنین، کتاب «اشغال» مورد توجه قرار گرفته و جشنواره بوشهر نیز رضایت عمومی مردم را به همراه داشته است.

این رویکرد نمایندگان، یادآور سخن عباس عبدی است که مهم‌ترین ناترازی موجود در کشور را نه در حامل‌های انرژی و آب، بلکه در عدم تناسب بافت مجلس با خواست اکثریت مردم ایران می‌داند. به نظر می‌رسد برخی نمایندگان، وظیفه وزیر فرهنگ را نظارت مستقیم بر جزئیات محتوایی هر تولید هنری می‌دانند، در حالی که از دهه ۶۰ و دوران وزارت سیدمحمد خاتمی، سه خط قرمز مشخص برای تولیدات فرهنگی تعیین شده بود:

• ترویج اباحه‌گری آشکار: انکار مبانی مسلم دینی.
• نمایش خشونت عریان: مانند بریدن سر یا شکنجه‌های آزارنده.
• نمایش روابط تنانه و جنسی: صحنه‌های اروتیک.

این محدودیت‌ها، در کنار حمایت از سینمای هنری و فکری، به رشد و شکوفایی سینمای ایران در دوران جنگ نیز منجر شد و نمایشگاه کتاب با شور و شوق برگزار می‌شد و مردم برای تماشای فیلم‌ها در جشنواره فجر، ساعت‌ها در صف می‌ایستادند.

تاریخچه وزارت ارشاد و تغییر رویکردها

پس از خاتمی در سال ۷۱، علی لاریجانی برای مقابله با «تهاجم فرهنگی» سکان وزارت ارشاد را به دست گرفت، اما دوران وزارت او یک سال بیشتر نپایید و به صداوسیما رفت. از سال ۷۲ تا ۷۶، وزارتخانه به دست فردی افتاد که نسبتی با فرهنگ و هنر نداشت و عملکرد او یکی از دلایل گرایش نخبگان و هنرمندان به خاتمی در انتخابات ۷۶ بود.

در دولت بعد، عطاءالله مهاجرانی وزیر ارشاد شد. امروزه، عنوان «فرهنگ» بر «ارشاد» غالب شده است، به ویژه پس از اعتراضات ۱۴۰۱ که «گشت ارشاد» به جای یادآوری حسینیه ارشاد، صحنه‌های ناخوشایند برخورد با زنان را در اذهان تداعی می‌کند.

رفتار اخیر نمایندگان با وزیر فرهنگ، خاطره برخوردهای مجلس پنجم با وزیر خاتمی در سال ۷۸ را زنده می‌کند. در آن زمان، نمایندگان به مواردی چون درج داستانی از ابراهیم گلستان در یک هفته‌نامه یا تجلیل از سیمین بهبهانی (که در واقع سیمین دانشور بود) در مراسمی ادبی ایراد می‌گرفتند.

با گسترش فضای مجازی و پررنگ شدن نقش وزارت ارتباطات، اهمیت وزارت فرهنگ و ارشاد کاهش یافته است. در دولت روحانی، توجه بیشتری به وزیر ارتباطات می‌شد تا وزیر ارشاد، که اتفاقاً همین سیدعباس صالحی بود. صالحی با تحصیلات حوزوی و سوابق درخشان، پس از درگذشت سیدمحمود دعایی، با حکم رهبری رئیس مؤسسه اطلاعات شد تا راه دعایی را در انعکاس صدای بی‌صدایان و نخبگان ادامه دهد.

دلایل پنهان کارت زرد مجلس

با وجود کاهش اهمیت وزارت فرهنگ و ارشاد، مجلس به سراغ صالحی رفته است. دلایل این اقدام را می‌توان در چند نکته جستجو کرد:

• نگرانی از عقب‌نشینی در حوزه حجاب: شاید این اقدام برای جلوگیری از تصور غفلت مجلس در اجرای قوانین مربوط به حجاب باشد، به ویژه در شرایطی که برای مسائل اقتصادی و توسعه، برنامه مشخصی ندارند.
• عدم ادامه راه سلف در دولت رئیسی: ممکن است مشکل اصلی نمایندگان با صالحی، عدم ادامه سیاست‌های وزیر پیشین در دولت مرحوم رئیسی باشد.
• مخالفت با سینمای فکری: برخی نمایندگان، فروش خوب فیلم‌های اجتماعی و فکری مانند «پیرپسر» را که مخاطب را به تفکر وامی‌دارد، نمی‌پسندند و شاید سینمای سطحی‌تر را ترجیح می‌دهند.
• احتمال تغییر در مدیریت صداوسیما: ریشه اصلی مشکل شاید در احتمال تغییر در مدیریت صداوسیما باشد. دکتر صالحی یکی از گزینه‌های اصلی برای ریاست صداوسیما است و مواضع او در نقد این سازمان، مورد پسند برخی نیست. صداوسیما به عنوان یک قوه مستقل با بودجه کلان، تمایلی به تغییر مناسبات حاکم بر خود ندارد و شاید این اقدام مجلس، پیشاپیش برای جلوگیری از حضور صالحی در این سمت باشد.

همانطور که احمد شاملو در شعر «زندان» خود به «جرم»ی اشاره می‌کند که فراتر از دزدی و قتل است، شاید «جرم» اصلی سیدعباس صالحی، نه شباهت به سلف خود در دولت رئیسی و نه شباهت به زوج جبلی-جلیلی، بلکه شباهت او به سیدمحمود دعایی در روزنامه اطلاعات باشد؛ روزنامه‌ای که به تصریح رهبری، همواره نماینده و نمایش‌گر یکی از اضلاع نظام و انقلاب و سخن‌گوی قشرهایی از مردم بوده که غالباً سخن آنان در این روزنامه انعکاس می‌یافته است. شاید عده‌ای نگران تسری این نگاه چندوجهی به صداوسیما برای ایران پساجنگ هستند و یک فیلم و کتاب را بهانه کرده‌اند؛ «جرم این است…»