یادداشت‌های علم: سفر شاه به مسکو و اختلافات بی‌سابقه با شهبانو

اسدالله علم، وزیر دربار و نخست‌وزیر پیشین ایران، در یادداشت‌های روزانه خود به جزئیات مهمی از سفر محمدرضا شاه و شهبانو فرح به مسکو در تاریخ ۱۸ مهر ۱۳۵۱ پرداخته است. این یادداشت‌ها نه تنها به ابعاد سیاسی و اقتصادی این سفر اشاره دارند، بلکه پرده از اختلافات عمیق میان شاه و شهبانو برمی‌دارند که تا پیش از این به این صراحت بیان نشده بود.

علم که از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی دوران پهلوی دوم به شمار می‌رود، از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ وزیر دربار و از ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۲ نخست‌وزیر ایران بود. یادداشت‌های او منبعی ارزشمند برای درک تحولات پشت پرده دربار پهلوی است.

سفر ۱۰ روزه به مسکو و گمانه‌زنی‌های سیاسی

در تاریخ ۱۸ مهر ۱۳۵۱، محمدرضا شاه و شهبانو فرح برای یک سفر ۱۰ روزه عازم مسکو شدند. علم در یادداشت‌های خود به گمانه‌زنی‌های رسانه‌های جهانی درباره این سفر اشاره می‌کند، اما تأکید دارد که محور اصلی مذاکرات، مسائل مربوط به عراق، روابط هند و پاکستان، و همچنین امور تجاری و افزایش معاملات گاز خواهد بود. او به صراحت بیان می‌کند که هدف از افزایش معامله گاز، نوعی «رشوه» به شوروی برای کوتاه آمدن در مورد عراق است.

اختلافات علنی میان شاه و شهبانو

یکی از نکات برجسته این یادداشت، گفت‌وگوی علم با شهبانو فرح در فرودگاه است. علم از شهبانو می‌پرسد که آیا والاحضرت همایونی (ولیعهد) را برای افتتاح فیلم «فروغ جاویدان» به تالار رودکی ببرد. شهبانو در پاسخ، با صراحتی بی‌سابقه می‌گوید: «ولم کن، دیگر نمی‌خواهم در این کار جشن‌ها اسمی از ما برده شود.»

این اظهارنظر، علم را شگفت‌زده می‌کند، اما آنچه او را بیشتر متعجب می‌سازد، جمله بعدی شهبانو است که می‌گوید: «آخر نظرات من تماماً در همه چیز با اعلیحضرت فرق دارد.» علم اذعان می‌کند که هرگز چنین مطلبی را با این وضوح از شهبانو نشنیده بود و از جرأت او در بیان این موضوع، حتی در حضور علم که مورد اعتماد کامل شهبانو بود، ابراز تعجب می‌کند.

«هرگز به این روشنی چنین مطلبی نشنیده بودم. خیلی خیلی از این فرمایش علیا حضرت تعجب کردم و همچنین از جرأت اظهار آن.»

علم در ادامه، نخست‌وزیر وقت را به دلیل آنچه «خواندن در گوش شهبانو» در سفر چین می‌نامد، مورد انتقاد قرار می‌دهد و ابراز نگرانی می‌کند.

دیدار با ولیعهد و هوش او

در بخش دیگری از یادداشت، علم به دیدار خود با ولیعهد در کاخ او اشاره می‌کند. او ولیعهد را در حال ساخت ماکت‌های مختلف هواپیما، کشتی و زیردریایی با دقت و پاکیزگی بالا می‌یابد. علم از هوش و دقت ولیعهد در شرح مشخصات این وسایل جنگی ابراز شگفتی می‌کند و برای آینده او آرزوی موفقیت دارد.