خبر کامل
بحران آب در فلات مرکزی؛ ضرورت تغییر جهت‌گیری توسعه صنعتی به سواحل جنوبی
بحران آب در فلات مرکزی ایران به مرحله‌ای بحرانی رسیده است که نه تنها تامین آب شرب آینده را با ابهام مواجه کرده، بلکه توسعه صنعتی کشور را نیز به چالش کشیده است. کارشناسان بر لزوم تغییر جهت‌گیری توسعه صنعتی از مناطق کم‌آب به سواحل جنوبی تاکید دارند تا از تشدید تنش آبی و پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی آن جلوگیری شود.
مصرف بی‌رویه آب در صنایع فلات مرکزی
صنایع آب‌بر شامل پتروشیمی، نفت، فولاد، سیمان، لوازم خانگی بزرگ، معدن، مجتمع‌های تولید مس و شرکت‌های کشت و صنعت، بیشترین مصرف آب را در بخش صنعت کشور به خود اختصاص داده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که استان‌های خوزستان با ۷۴ واحد، تهران با ۶۹ واحد، فارس با ۵۷ واحد و اصفهان با ۵۳ واحد صنعتی آب‌بر، در صدر مصرف‌کنندگان آب صنعتی قرار دارند. این در حالی است که استان‌های کم‌آب‌تر، بیش از استان‌های پرآب، در سال‌های اخیر آب مصرف کرده‌اند.
بر اساس گزارش‌های موجود، در سال ۱۴۰۲، صنایع ۳۱ استان ایران بیش از ۹.۲ میلیارد مترمکعب آب مصرف کرده‌اند. محمد حب‌وطن، کارشناس حوزه آب، تاکید می‌کند که سرانه آب در دسترس برای هر نفر در فلات مرکزی به کمتر از ۵۰۰ مترمکعب در سال رسیده است که این رقم، زنگ خطر تنش شدید آبی را به صدا درآورده است. وی هشدار می‌دهد که در صورت رسیدن سرانه آب به زیر ۱۰۰ مترمکعب، با بحران شدید مواجه خواهیم شد و اکنون حتی تامین آب شرب آینده نیز در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است.
«این تصمیم کاملا منطقی و اجتناب‌ناپذیر است. هرگونه توسعه جدید باید در مجاورت منابع آبی، از جمله دریاهای جنوبی کشور، انجام گیرد.»
حب‌وطن با اشاره به سخنان اخیر رئیس‌جمهور درباره توقف بارگذاری‌های جدید صنعتی در فلات مرکزی، این تصمیم را کاملاً منطقی و اجتناب‌ناپذیر دانست و افزود که استقرار صنایع جدید در مناطقی با دسترسی به آب دریا، راهکاری پایدار برای توسعه کشور محسوب می‌شود.
آمایش سرزمین؛ ضرورتی فراموش‌شده
سند ملی آمایش سرزمین ایران بر توسعه صنعتی متناسب با ظرفیت‌های طبیعی، به‌ویژه منابع آب، تاکید دارد. این سند صراحتاً بیان می‌کند که مناطق کم‌آب نباید محل استقرار صنایع آب‌بر باشند و باید بر توسعه صنایعی با مصرف آب پایین در این مناطق تمرکز شود.
با این حال، گزارش سخنگوی آب کشور در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که بیش از ۲۴ استان کشور با تنش آبی مواجه هستند و در عین حال، بیشترین حجم مصرف آب در بخش صنعت را نیز دارند. این وضعیت با واقعیت‌های اکولوژیک منطقه در تضاد است. به عنوان مثال، استان اصفهان که در سال ۱۴۰۳ با کمبود جدی آب مواجه بود، بیش از ۵۰ واحد صنعتی آب‌بر دارد که بخش قابل‌توجهی از آنها از منابع آب زیرزمینی استفاده می‌کنند.
حب‌وطن معتقد است که برخی فشارها به مانعی جدی در برابر اصلاحات در حوزه حکمرانی آب تبدیل شده‌اند. وی تاکید کرد که برای جلوگیری از بازگشت به روندهای پیشین پس از تغییر دولت‌ها، لازم است سیاست‌های کلان توسعه‌ای توسط نهادهایی فرادولتی مانند سازمان برنامه و بودجه نهادینه شود.
پیامدهای تشدید تنش آبی و راهکارهای پیش‌رو
بر اساس آخرین گزارش شرکت مدیریت منابع آب ایران (سال ۱۴۰۴)، میزان برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی در استان‌های مرکزی افزایش قابل‌توجهی داشته است. این وضعیت منجر به:
- افت سطح آب‌های زیرزمینی
- فرونشست زمین
- کاهش کیفیت منابع آبی
در چنین شرایطی، صنایع آب‌بر بیشترین فشار را به منابع محدود وارد می‌کنند. افزایش جمعیت، تغییر اقلیم و خشکسالی‌های پی‌در‌پی نیز چالش‌ها را تشدید کرده است. پیامدهای اقتصادی این بحران شامل کاهش راندمان تولید، افزایش هزینه‌های تامین آب و انرژی و نارضایتی‌های اجتماعی است.
حب‌وطن اشاره کرد که برخی صنایع قدیمی مستقر در فلات مرکزی، به دلایل فنی، اقتصادی و اجتماعی، امکان جابه‌جایی ندارند. این مجموعه‌ها که بیش از ۳۰ تا ۵۰ سال است تثبیت شده و اشتغال گسترده‌ای ایجاد کرده‌اند، انتقالشان دشوار و پرهزینه است. به همین دلیل، تصمیم گرفته شده است که با هزینه بخش خصوصی، آب دریا شیرین شده و به این صنایع منتقل شود.
وی تصریح کرد که سواحل جنوبی کشور با وجود دسترسی به منابع عظیم آبی، تاکنون سهم اندکی از تولید ناخالص داخلی داشته‌اند، در حالی که اکثر صنایع در مناطق مرکزی متمرکز شده‌اند. اکنون زمان آن رسیده که نگاه توسعه‌گرا به مناطق جنوبی تغییر یابد.
با وجود ممنوعیت صدور مجوز آب در بسیاری از دشت‌ها، برخی صنایع با خرید حق‌آبه از کشاورزان یا مسیرهای غیررسمی به فعالیت خود ادامه می‌دهند. حب‌وطن هشدار داد که این روند باید متوقف شود تا امکان استقرار صنایع تنها در مناطق دارای منابع پایدار فراهم باشد.
اصل شایسته‌گزینی در استقرار صنایع
یکی از راهکارهای بنیادین برای کاهش فشار بر منابع آب کشور، اجرای دقیق و علمی اصل شایسته‌گزینی در استقرار صنایع است. این اصل بر مبنای تحلیل ظرفیت‌های زیست‌محیطی، دسترسی به منابع آبی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل تدوین شده است:
- استان‌های مرزی (مانند گیلان): باید صنایع تجاری و صادرات‌محور با مصرف آب پایین (مانند فناوری، بسته‌بندی، محصولات سبک و صنایع غذایی فرآوری شده) مستقر شوند.
- استان‌های جنوبی (با دسترسی به دریا): امکان استقرار صنایع آب‌بر مانند پتروشیمی و فولاد به دلیل دسترسی به منابع آب دریایی و امکانات خنک‌کنندگی مناسب وجود دارد.
استقرار صنایع آب‌بر در استان‌های مرکزی و کویری نه تنها غیرمنطقی بلکه زیان‌بار است و موجب هدررفت منابع محدود آبی، تشدید تنش‌های اقتصادی و افزایش هزینه‌های جانبی مانند انتقال آب از مناطق دوردست شده است. در غیاب سیاست شایسته‌گزینی، توسعه صنعتی کشور بیشتر بر اساس فشارهای بخشی پیش می‌رود تا منطق اقتصادی و اقلیمی، که منجر به توسعه‌ای پرهزینه، ناپایدار و کم‌بازده شده است.
بازنگری در سیاست‌های توسعه صنعتی و کشاورزی
عدم هماهنگی بین دستگاه‌های برنامه‌ریزی و وزارتخانه‌های مرتبط موجب شده است صنایع آب‌بر به شکل نامتناسب در مناطق کم‌آب مستقر شوند. وزارت صنعت، معدن و تجارت باید با همکاری سازمان محیط زیست و وزارت نیرو، چارچوب‌های دقیق‌تری برای استقرار صنایع تدوین کند که بر پایه معیارهای آمایش سرزمین باشد.
با توجه به وضعیت شکننده منابع آبی، لازم است صنایع جدید بر مبنای مدل‌های کم‌آب‌بر و فناوری‌های بهینه مصرف آب تعریف شوند. همچنین، تقویت صنایع دانش‌بنیان و فناوری‌های نوین آب‌دوست باید در دستور کار سیاستگذاران قرار گیرد.
از سوی دیگر، باید بستر قانونی برای انتقال تدریجی صنایع آب‌بر از استان‌های کم‌آب به مناطق پرآب و ساحلی فراهم شود. این انتقال، ضمن حفظ اشتغال، می‌تواند به پایداری منابع آب و کاهش مخاطرات زیست‌محیطی کمک کند.
یکی از چالش‌های موجود، بخش کشاورزی است. بسیاری از کارشناسان محیط زیست معتقد به کاهش سطح زیرکشت برخی محصولات هستند. حب‌وطن بر لزوم کاهش سطح اراضی کشاورزی تاکید کرد و آن را پیش‌شرط توسعه پایدار دانست. وی اظهار داشت که ایران توانایی تامین آب برای ۶ تا ۷ میلیون هکتار زمین کشاورزی را ندارد و اگر اراده‌ای ملی برای کاهش سطح زیرکشت به ۳ یا ۴ میلیون هکتار شکل بگیرد، بخشی از منابع آبی آزاد خواهد شد که می‌تواند برای احیای محیط زیست، منابع زیرزمینی، توسعه صنایع و گردشگری استفاده شود.
توسعه خردمندانه؛ نیازمند اراده ملی
بحران آب در ایران یک مساله ملی و فراتر از حوزه صنعت یا کشاورزی است. صنایع آب‌بر در استان‌های مرکزی کشور، به‌رغم هشدارهای مکرر، همچنان بدون توجه به ظرفیت واقعی منابع آب توسعه‌یافته‌اند و این روند ادامه‌دار، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به محیط زیست، اقتصاد و جامعه وارد می‌کند.
حب‌وطن معتقد است که توسعه همه‌جانبه کشور تنها با درک صحیح از ظرفیت‌های آمایشی ممکن است. او تاکید می‌کند که انتقال صنایع به سواحل جنوبی، سیاستی هوشمندانه و مطابق با شرایط اقلیمی ایران است، اما تحقق آن نیازمند اراده‌ای فراتر از دولت و نگاه عقلانی‌تر به تخصیص منابع و ظرفیت‌هاست. وی ابراز امیدواری کرد که مسئولان کشور با درک وضعیت بحرانی منابع آب، تصمیمات راهبردی و شجاعانه‌ای برای آینده توسعه ایران اتخاذ کنند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
