سیاست «نگاه به شرق» و چالش‌های امنیتی ایران پس از جنگ با اسرائیل

ایران و روسیه؛ متحدان بدون اتحاد؟

در سال‌های اخیر، ایران با پیوستن به بلوک‌هایی مانند بریکس و شانگهای و گسترش همکاری‌های نظامی با مسکو، از جمله ارسال پهپاد برای جنگ اوکراین، به دنبال تقویت روابط با شرق بوده است. با این حال، خودداری روسیه از تحویل جنگنده و سامانه‌های پدافند هوایی، تردیدهایی را درباره استحکام این اتحاد به وجود آورده است.

نگرانی‌ها در ایران مبنی بر تبدیل شدن این کشور به «کارت چانه‌زنی» در تعاملات مسکو با واشنگتن، پس از اظهارات ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، مبنی بر عدم شمول بند دفاع متقابل در توافق‌نامه اخیر با تهران و عدم درخواست کمک نظامی از سوی ایران، شدت گرفت.

وب‌سایت اسپوتنیک، وابسته به دولت روسیه، نیز با نقل قول از یک مفسر، اعلام کرد که مسکو در جنگ ایران و اسرائیل طرف کسی را نخواهد گرفت، زیرا با هر دو کشور «روابط دیپلماتیک فعالی» دارد.

رسانه‌های اصلاح‌طلب ایران از «انفعال» مسکو انتقاد کرده و نوشتند که روسیه هیچ «گام معناداری» برای حمایت از ایران برنداشته است. حتی برخی رسانه‌های اصولگرا نیز ناراحتی خود را ابراز کردند. روزنامه فرهیختگان در ۱۵ ژوئیه به نقل از یک کارشناس نوشت که نارضایتی رهبر ایران به پوتین منتقل شده، هرچند این خبر بعداً تکذیب شد. روزنامه جوان، وابسته به سپاه پاسداران، نیز در ۲۰ ژوئیه نوشت که «روس‌ها و چینی‌ها باید بهای بسیار بیشتری برای شکست دادن هژمونی آمریکا به ایران بپردازند.»

نعمت‌الله ایزدی، سفیر پیشین ایران در روسیه، در گفت‌وگو با وب‌سایت جماران، صراحتاً اعلام کرد که روسیه در صورت انتخاب بین ایران و اسرائیل «قطعاً» اسرائیل را انتخاب خواهد کرد. او همچنین از ایران به دلیل عدم مشروط کردن ارسال پهپاد به دریافت حمایت نظامی متقابل انتقاد کرد.

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، نماینده پیشین مجلس، اظهارات پوتین را تلاشی برای «فرار از بدهی‌های تاریخی» توصیف کرد و گفت ایران «تاوان جنگ اوکراین را پرداخت.» علی مطهری، نماینده پیشین مجلس، نیز موضع پوتین را محکوم کرد و به خودداری مسکو از فروش سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ به تهران، در حالی که آن را به ترکیه و عربستان سعودی تحویل داده، اشاره کرد.

تحلیلگران بین‌المللی معتقدند که ظرفیت محدود مسکو برای کمک به ایران، ناشی از درگیری نظامی‌اش در اوکراین است. همچنین، بومی‌سازی تولید پهپادهای شاهد ایرانی در تاتارستان توسط مسکو، وابستگی تلاش‌های جنگی روسیه به تامین مستقیم تجهیزات از ایران را کاهش داده است.

آیا چین حامی نظامی ایران خواهد بود؟

با توجه به بی‌میلی یا ناتوانی روسیه در ارائه کمک نظامی، ایران ممکن است به چین، شریک اقتصادی اصلی و بزرگ‌ترین خریدار نفتش، روی بیاورد.

پس از پایان جنگ، پایگاه خبری میدل‌ایست‌آی گزارش داد که چین سامانه‌های پدافند هوایی جدیدی را به ایران تحویل داده است. اما این گزارش بلافاصله از سوی سفارت چین در اسرائیل تکذیب شد و انتقادهای تازه‌ای را در رسانه‌های ایرانی برانگیخت که پکن را «دوست نیم‌بند» خواندند.

ایزدی در گفت‌وگوی خود با جماران تأکید کرد که روابط ایران و چین عمدتاً اقتصادی است. روزنامه هم‌میهن نیز استدلال کرد که روابط پکن با اسرائیل، «محدودیت‌های راهبردی» در حمایت از ایران در درگیری‌های مرتبط با آمریکا و اسرائیل ایجاد کرده است. این روزنامه نتیجه گرفت که در واقع چیزی به عنوان محور ایران-روسیه-چین وجود ندارد.

انزوای ژئوپلیتیک ایران

گزینه‌های ایران محدود به نظر می‌رسد. این کشور به روابط اقتصادی‌اش با روسیه و چین و حمایت سیاسی آن‌ها در شورای امنیت سازمان ملل تکیه دارد، به ویژه اکنون که امضاکنندگان اروپایی برجام تهدید به فعال‌سازی مکانیسم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل کرده‌اند.

اگرچه برخی تعاملات اخیر مانند حضور عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع، در دیدار لاریجانی با پوتین، می‌تواند نشانگر توافق‌های نظامی محرمانه باشد، اما ایران به چیزی فراتر از تحویل پراکنده تجهیزات نیاز دارد. تسلط هوایی اسرائیل بر آسمان ایران در طول جنگ، نیاز به حمایت دفاعی قوی‌تر را برجسته کرد.

«محور مقاومت»، شبکه‌ای از گروه‌های نیابتی حامی ایران در سراسر خاورمیانه، در یک سال گذشته در تقابل‌های منطقه‌ای با اسرائیل تضعیف شده است. در نتیجه، ممکن است ایران بار دیگر در صورت بروز جنگی گسترده‌تر با اسرائیل و شاید با آمریکا، خود را در وضعیت انزوای ژئوپلیتیکی بیابد.

این احساس به روشنی در گزارشی در خبرگزاری تسنیم بازتاب یافت. یک مقام امنیتی و نظامی در ۲۱ ژوئن گفت که با وجود تلاش‌های داخلی برای ساخت تسلیحات پیشرفته، تحریم‌های آمریکا ایران را از دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و همکاری علمی با کشورهای توسعه‌یافته محروم کرده است. او نتیجه گرفت که ایران همچنان در وضعیت «انزوای ژئوپلیتیک» باقی مانده است.